Diŋa
Xayamanganke
a
do Xiisa Tananu
Nan giri Saako Banjugu Sunbunu
«Dinga
de Khaïmanga et d’autres Histoires de la Tradition Orale Soninkée»
Racontées
par Sacko Banjougou Soubounou
de
Touroungoumbé, Kingui Diawara, Mali
©
Équipe de traduction soninké, 2004
Alla ma fo toxo seren da bire be a ga da haqilen sugandi a danŋa.
Kuudo seren n’i lenki dunan ɲa du da
xunbane kaanataaxaade yi, a nan siri an n’an daarun tu. Ken moxo saanan ya ni,
duna xannun muurunden fedden, SIL, ga d’a ŋanniya na tagadunma, Saako Banjugu Sunbunu, taaxundi. Baawo sooninkara danben d’a naamen
tangandaanon ga ni sooninkara ɲaxamalanun ya, a ken n’o maaba ti masalan
lamaanu yi bakka tuwaaxu be sawunten g’a maxa sooninkara danŋa. A ga riini masala ke be kanma ken ni
Xayamanga xiisan ya. Fo gabe wa xiisa
ke noxon ŋa, ken su wa ɲiini kitaabe ke yi. O d’a ɲa soora ti soora kuudo axa na faamuye kit’a yi. Kitaabe ke w’a koono o da Diŋa ga ni sere
be, a do xibaare be ga ɲaŋi Kuru Geden ŋa. A wa Diŋa do
jinnan komen fin koono, a w’a do jinna yaxaren fin koono, Manga waatun
ɲeri fin w’a yi, Diŋa yeliŋen d’a wullen fin w’a kitaabe ke yi,
a do jinnan ren xusun xibaaren w’a yi. Kunbi muurunden xibaaren wa yi. Siyan
xibaaren xa w’a yi. Faada xooron naxati fin w’a yi, kitaaben na ri ɲeme ti
Daadonke Manga tooren do sawannen fin kanma.
O na tagadunma ke
nawaari, nawaarinde be xenpa ga nt’a yi. Sooninkon ti: «Saado sere ga si tuunu,
ma an ga fere tuunu, an n’an yinme tu fina.»
Ayiwa a ken d’i yinme tu, na du tuyindi tanan ŋa, na tanan xa
tuyindi. Sunbunu ke, an do kuufande!
Xa soro beenu ga da tagadunma ke
masalanŋundi ti SIL fedde ɲaamariyen ŋa, kun ni Muusa Dalla
Saranbunu, a do Manmodu Sita Saranbunu ya yi Xuusaane Gidimaxa.
Sooninkaaxun joppe
Xayamanga ya. Sooninken renmen su ga
bogu ke be, a toxon ya ni Hindinke Diŋa, a do Taabunke Diŋa, a do
Luttunke Diŋa, a do Maridinke Diŋa, a do Saaminke Diŋa do
Saamidugunke Diŋa.
Ken Diŋa, a yan da Hindi gallun kanda
kame do siinan ren baane. Geserun ti
kame do siinan ren muumu. Na Taabu
gallun kanda kame do siinan ren baane, geserun ti kame do siinan ren muumu. Na
Xorojo gallun kanda kame do siinan ren baane, geserun ti kame do siinan ren
muumu. A da Maaji gallun kanda kame do siinan ren baane, geserun ti kame do
siinan ren muumu.
A ken ya suute a ga Gaalalo, a ga daga Kuru
Geden ŋa Dooraaga. A ga riini Kuru
Geden ŋa a koota, a ga bakk’a do seedaanon bogu nan daga Kuru Geden
ŋa. A do sedaano be ga bog’a koota, a do kame do yuguxasa baane, kame do
yaxarinxasa baane, kame do murunta baane, kame do xusun ren baane bogu. A do wullen bogu, a do yeliŋen
bogu. Sedaano ku tinmandaadin na kan
ŋa? Ken ni
Manga Turuŋen ya. Geseren ya ni.
Ken gesere ya toxon ni Jalahan
Sanpi. O t’a da «Sanpi Xanja Siinanti,
Diba Bure, Bugeri Maxa». A faaba ya ni
Bugeri, ken Bugeri faaba ya ni Maxa, a janmun ya ni Sanpi. Diŋa do ken ya bog’a koota, nan ri Kuru
Geden ŋa Dooraaga.
A ga da ke be ɲi
non ŋa, jinnan komen ya ni. Jinnan kome ke a koota, kame do yinkolla
baane w’a yi, kame do torun boto baane w’a yi, kame do yaaxan boto baane w’a
yi, kame do raxan karayi baane w’a yi, kame kitte w’a yi, kame ta w’a yi.
A koota kame dome wa
taaxunu a wure Kuru Geden ŋa Dooraaga, kame gaayin kacce wa kitten di, a
w’a rondini Kuru Geden ŋa sanne do sanne, a w’a bagandini kurumanne do
kurumanne. A wa kame ke domen fakka, a
d’a wa dagana kaman yaxaren jiginen ŋa, a wa dagana a yilla, a na saage
riini.
Ken koota, Hindinke Diŋa, a do Taabunke
Diŋa, a ga ri na salaamun dabari
jinnan kome ke yi, a d’a lungu. A saage jaabini jinnan komen da ti, a n’i siinun
minindi. A ɲ’a danŋa ni ballaana. A saage tini a n’i siinun minindi. A
ɲ’a da ballaana. A ga xoto d’a batte,
a t’a danŋa: «An ken ni manni tage
fon danbe yi?» A ti
i ke ni hadamarenmen ya . A ti: An n’a tu axa hadamarenmu, axa nan misa
buru. An n’a tu, i ke ni jinnan komen ya, hadamarenme fet’i ke ya.
O ku tunkanu d’axa tunkanu nta tage moxo, o nta roxoye
mulla. I ga n’an wara ke be, an n’a dabarini i liŋun ya, n’a gemundi i
waxati.
I ra nta katta n’an siinun minindi. Maxa i tanpindi, maxa i leela. A koota Diŋa d’a fenta fentayi baane. A
da kame ke kitten wara kame ke raqen ŋa, nan wuruge wurugeyi baane, nan lelle
lelleyi baane. A kaman yaxaren wa giden di.
Jinnan kome ke toxon ya ni Toori Gabaane Senewaali. Kaman yaxare ke
toxon ya ni Faarufaaru Gabaane. A kaman
yaxare ke bogu giden di, xo fanke saaxa tugunnaane. Daaru sooninkon yan tini «fanke saaxatugunnaane», lenki sooninkon
ti «jinnangudungudaane».
A ga ri, a da salaamun
wara Diŋa do jinna yaxare ŋa. A ti mannin d’i ke komen katu? Alla ba? Ma annabi, ma
malaakiya? A koota, Diŋa jaabi nan ti Allahu Taala ke be ga tagandi kan
fato ku ɲeri, na ɲiiɲan fato ku ɲeri taga, na jinnan do
malakiyan taga, na hadamarenmen taga, ken tunka, a n kallanŋunta nan yanqa
ke ɲiiɲe yaaxen kanma. Sakkati
xa a doronmen na toŋo a ken komen xumen ŋa.
A ti: « Allahu Taala ga tagandi, a ga da duna tattu ku naxati dabari ti sere ke be, a toxon ga ni Mahamadu, a saqen falle, a wujunun sikki siinen ga ma tinme, kamane ke nta gille ɲaana ken da, a ra ga toŋono ɲiiɲe ke yaaxen kanma, sakkati a doronmen na toŋo an ken komen xume. A ti malakiya sennu be ga Alla maxa, i ga kan fato ku ɲeri do ɲiiɲan fato ku ɲeri xibaaren ŋa, i ya ga wurunu i di, i ya ga gollini i di, malikannu wa ken Alla maxa, i w’a ɲaagana t’a fonnansiraaxun ŋa nan ti a na ɲamariyen kin’i ya, i n yaqa ɲiiɲe ke yaaxen kanma a ga da tage foonu beenu dabari ɲiiɲe ke yaaxen kanma, fuuɲun ga ni, taanu filli g’i ya, kittu filli g’i ya, yaaxan boto filli g’i ya, torun boto filli g’i ya, raxan karayi baane g’i ya, i raxan karaye ke gan roxa, xa a ga jamaane karana, I g’a ken Alla kutana, i na kun wutu n’i ro i neenen wure. A ga n’i laayilaha ilallaahi konne kaba, ma a ga n’i subehaananlayi konnen kaba, a n’i toxon katu bakka malayikannun di. A ti: «Ɲamariyen kaman ga ni allahu ke be, a ma ɲamariye ɲa kun malakiyannu da».
A ti a nta toŋono jinna di, a ra g’i ke komen katta, sefe ma ri hadamarenme. A ti kanmun jinnan do ɲiiɲen jinnan su wa kann’i ya xo Alla d’i kome. Kun ra nta saagono i g’i komen katta. A ti: «An ga ti baani hadamarenme ra nt’an ken komen katta, an da gaare ko. Alla ma fi baane dabari ke duna.»
A ti:
I ke Hindinke Diŋa yan d’an komen katu. I ga d’a katu do maana be,
i ti a n’i siinun ya minindi, a ti i bara, i xa d’a katu. I d’a musu toroose, n’a musu faliile, n’a
musu arijaama, n’a musu kanŋe, n’a musu xaalisi xulle, a ɲ’i da
ballana yi. A jaabun ɲa nan
ti: I kun nta roxoye mulla. Jinnanun ya n’i kun ŋa, i n’i kamanu ya
ɲamariyen di. Hadamarenme, o ku ra
nta kaawana fo yi duna di, n nan maxa i leela.
O ga sikki i kaman yaxaren g’i roxono. Ke ya saabu da i ga d’a katu.
Xa Diŋa ga sefen foorini a d’a ɲi a butten bogu. A da fatangadan ya ɲa n’a kaane katu na falle katu. Jinna ke kaman yaxaren da manni dabari? A da koroten katu kali, na Diŋa gooti. Diŋa xosi finki.
Manga Turuŋu geseru a do tagadunman renmun ti: «Gelli Wage renme be n’a ɲi an ga na
bange, an ga finki, finku ke maxa
lagari n’an wuyu ke toxo ɲerunu sikki ya, an da Maama Diŋa
xaye.» A da koroten katu kali, na Diŋa gooti, Diŋa lungu. O ku ti:
«Wagallenme be na ɲa an ga na bange
duna, an bangaye ke ɲerunu ku sikki ga ma dangi, an ga na lungu, lunguye
ke xa ga ma lagari, an da Maama Diŋa xaye.» A da koroten katu
kali, a da Maama Diŋa gooti. A koota Diŋa
muumu. O ti «Wage renme be ga na muumu, ɲerunu ku sikki ga ma tinme, an da
Maama Diŋa xaye.» A da koroten
katu kali, na Diŋa gooti, a koota Diŋa muruxu. O ti: «Gelli Diŋa renme be ga na muruxu
n’an wuyun toxo ɲerunu sikki, muruxuye ke ga ma lagari, an da Maama
Diŋa xaye.» Ken koota, Manga
Turuŋun xosi ɲ’o maxa naxato, Kuru Geden ŋa Dooraaga.
An ga da mugu i ga ti Manga Turuŋu, i na
do geserun ya. Manga Turuŋun ɲa naxato yi a koota Dooraaga.
Geseru ku naxati tigit’i kankanbaaron ŋa, i da waawan
dabari, i d’a sege, i d’a yanqa. I
ti: «Hindinke Diŋa, a do Taabunke
Diŋa, a do Luttunke Diŋa, a do Majinke Diŋa, a do Saamidugunke
Diŋa, a do Xorojonke Diŋa. Diŋa ke be ga da Hindin gallun kanda,
kame do siinanlen baane, a ga da Xorojo gallun kanda, kame do siinanlen baane.
Maama Diŋa, yaali an ken mungu Manga waatu ku ɲeri yi ya ba? Waatu ku be gan fasu Wagallenmen danŋa
hanŋu na baane xatti. A nta Wage renme fatana kalla, xa a wa Wage renme
fatana monmo.» I ti: «Yaala an mungu Manga waatu ku ɲeri yi
ya ba? Waatu ku ɲeri be gan fasu Wagallenmen da setu si baane xa yi. A nta
Wage renme kumana kalla, xa a w’a kumana fiira momono».
A koota i da
Diŋa seese, i d’a kiɲa waatun ɲeri ya. I d’i kittun deebi waatu
ku jin ŋa, i d’a suusa a yaaxon ŋa, yaaxo ku ɲa wallaana
diinanta walli fana. I d’i kittun deebi waatu n jin ŋa, i d’i suusa torun
ŋa. Diŋa torun ɲa mukkaana diina mukki fanan ŋa. I d’i
kittun deebi waatuku jin ŋa, i d’a suusa taanun ŋa, taanu ku ɲa
saabudun sikkaana diina sikki fanan ŋa. I d’i kittun deebi waatun jin
ŋa, a d’a suruba, neenen ɲa safaana diina sefe fanan ŋa.
A koota Maama
Diŋa, a sinme do sikkaran ŋa. A da sikkaaran wasa. Ke be ga sikkara
ke noxo, a koota, sooninka xoore saxanjinme ya ni. A da saxanjinmen bagandi, a
d’a wara doŋan kanma. A ga xiribe yeliŋe ke yi, yeliŋen d’i
soomon kini kanmun ŋa, kanmun toxo jiidundireene. A saage xiribene yeleŋe
ke yi, a d’i soomon kini kanmun ŋa, kanmun jiiburufuuse. A saage xiribene
yeliŋen ŋa, a d’i soomon kini ɲiiɲe, ɲiiɲen da
sokki burun fuusa.
Ken koota wullen wa
do Diŋa batte, wulle ke toxon ya ni Dundunduxutiine. A ga xiribe wulle ke
yi, wulle ke ga bifi ɲiiɲen ŋa nan xaaru, ɲiiɲen
xollakiribooxe. Jinna ke kanman yaxare
be ga da Diŋa gooti, ɲiiɲan kirun d’a ken raga saran sigo
ɲeri.
Ken koota, ren yaxaru
naxati wa jinna yaxare ke maxa gide ke noxon ŋa Dooraaga. I ga dalla taaxen di, i jaabi nan ti: «Ah
wurugayi xan baane yan bogu Kuru Geden ŋa. o ma komo yaxaren xa wa no. O ma daga ken du xuranden ŋa, a
dagaye do saasa naxa, wucun laato, sannun laato, dinmon laato, ken bire o nta
telle o ma fi tu?» I xusu naxati
d’i kittun barati me kaane. Wuru sigi, wuru sigi, ma i ga riini Kuru
Geden ŋa Dooraaga.
A koota i d’a ɲi Hindinke Diŋa, a d’i bajanlenmon wa Kuru Geden raqen ŋa Dooraaga. I da salaamun dabari. Komo yaxare ke w’a yi n’i kittun filli faraaxu i raqen ŋa.
Xusu ku naxati, i ti: «Anhan! Man d’o ku ma toni a ga m’a kanbu?» A ti:
«Ke hadamaren setaane ya ni.» I
teŋe Hindinke Diŋa yi, i ti:
«O w’a muurunu an maxa, an na duruxoto an n’o ma bagandi
ɲiiɲan kiru ku do me naxa. An
yaaxe nt’a yi, konpe, jabaren w’a yi, a jabaren tooranten ni. Ken ya saabu da, hadamarenmen ga bakka nan
ri fankaran kati sellan ŋa. Sakkati ɲiiɲan kirun do me
naxa. Ken biten d’a jabare, xenpa nt’a
yi. Wucun laato. An n’o saaxa bagandi ɲiiɲan kirun
do me naxa. O xusu naxati o wa
ɲaana an da futtan yaqu.» Maama Diŋa ti «La!» A
ti: «Lallala.» Manga
Turuŋu ku naxati ti: «Hindinke
Diŋa.» A ti: «N naamu.»
I ti: «Hadamarenmen balla
digaamen ŋa ya, digaame ke be a ga facari, an ga d’a wure tu. Xa digan muumen ga na kon’an danŋa, a
nta balla an ga m’a wure tu. Xusu ku naxati be ga ti an n’i ma bagandi
ɲiiɲan kirun do me naxa, i xusu naxati saaxe faabe, i w’a ɲaana
an da futtan yaqu yi ti i nan takk’an danŋa ti wagandigaame yi.» Diŋa sefe do xusu ku naxati, a ti i nan
sefe ti wagandigaame, digaame be ga nta gilli.
Xusun naxati ti:
I wa takkini ti wagandigaamen ŋa xo boli bite gan kasafu, an ga na
sadaxan doronman r’a noxo, an ga daga taaxu konpon kaanen di, konpen na bite
ya, boli noxon na bite ya. An ga nt’a noxo ke du xurana. I na takk’an da ti
wagandigaamen ŋa, xo boli bite. Maama Diŋa ti «La!» A ti
«Lallala!» A ti:
«Wagandigaamen nan xas’a yi ti kame do siinanlen baane. Baawo boli ni bite ya, konpe ni bite ya. Xa gell’an ga ma fes’a yi
konpen noxo, an ga n’a kara, an w’a d’i noxon su du xurana.» A ti:
«Sefe ya ni, sere ra g’a koono d’i haajun ŋa. Haaju
ke ga na siro an ra ga bakka.» I
ti: I wa takkini a da ti wagandigaamen
ŋa xo harin fitaqe a ga na kut’an
maxa gunne saaxasoronbe, an ra ga ntax’an faajun sirono an ga ma ri kaanun
ŋa. Maama Diŋa ti:
«Wagandigaamen nan xasa a xa yi ti kame do siinan ren baane. Baawo farin fitaqen ga na kut’an maxa gunne,
an ga na gada yinmun wasa n’i ɲa kacci yaaxa baane, an ra wa farin fitaqen
gengerene an ga riini kaanun ŋa.»
A ti: Sere w’a xa koono d’i
haajun ŋa. Haaju ke ga na siro an ga bakk’a xa yi.» I ti i wa takkini a da ti wagandigaamen
ŋa. A ti: «Wagandigaamen na xo
manni?» I ti: «Wagandigaamen wa xo dollen ga na ro yiran
xullen ŋa, an ga n’a wanqi a ga nta bakka a yi.» Maama Diŋa ti: «La!»
A ti: «Wagandigaamen nan
xasa a xa yi ti kame do siinan ren baane.
Baawo dollen ga na ro yiran xullen ŋa, an ga n’a waqi a ga kori
bakka a yi, an ga n’a ro gara maaɲon ŋa, a su wa finana. A ti a xa ni
sefe ya, sere g’a xa koono d’i haajun ŋa, haju ke ga na siro an ra ga
bakka a yi.»
Xusu ku naxati ti
Maama Diŋa: «An na wagandigaamen
k’o da, o na takk’an da ti wagandigaame, ke be ga nta gilli.» A ti:
«O ku hadamarenmu maxa, fo wo fo ga na joxi ɲiiɲe ke yaaxen
kanma, an ra w’a kanmaraxoorono. Xa ga
nta jin ga na joxi, a ra nta kanmaraxoorene. Gell’axa kun jinnanu maxa jin ga
na joxi a ra ga kanmaraxoorene?» I
ti: «A ra nta kanmaraxoorene.» A ti: «Wagandigaamen wa xo ji joxinte».
A ti: I na wagandigaamen fillanden ko axa da. A
wa xo duna fo wo fo ga na mex’o ku hadamarenmu maxa, ji g’a
wanqini. Xa ji ga na mexe, fo wo fo su ra nt’a wanqini. Gell’a g’a ɲi i kun jinnanu maxa jin ga
na mexe a ra ga wanqini? I ti: «La!» A
ti: «Ayiwa axa na takkin da ti
wagandigaame yi xo ji joxinten do ji mexente.»
Xusu ku naxati takki ti wagandigaame yi kamane Manga Diŋa
danŋa a koota, xo ji joxinten do ji mexente.
Maama Diŋa sefe ti manni yi a koota? A sefe ti
yeliŋe ke yi, yeliŋe ke d’i soomon kini kanmun ŋa, a jiidundire.
A sefe ti yeliŋen ŋa, a da soomon kini kanmun ŋa, a
jiiburufuuse. A sefe ti yeliŋen ŋa a koota, a d’i soomon koyi
ɲiiɲe ke yi, ɲiiɲen da sokki xayen fuusa. A koota a sefe ti
wulle ke yi, wullen bifi, nan xaaru.
Ɲiiɲen xollakiribooxe. A da kaman yaxare ke goxi n’a wara
doŋan kanma. Xusu ku naxati saaxe faabe, i xa maxa ɲa ganjalla Wage
yi. I ma ɲa waga lanpunto yi, kankomonnen ma kun wagu katu. A koota i xusu
naxati i ga takk’a da ti wagandigaame be, i da digaame ke bagandi ti i yaaxe
yi.
Xusu ku naxati, i sooman ya ni Jangana Boori. A da Jangana Boori futtun katu, futu ku ɲa futtu sironte yi.
A jiidi ti ko baane? Sirin Fana Xiine Banmaasi.
A garankan janmu, o t’a da «Xoroxosi». Iyo tunkanlen janmu ke gaben ni. A bangaye
siina ɲeru, Xayamanga renmun kafi me, i d’a xa taaxundi, n’a tirindi
wagandigaame yi. Ken Wage ti
wagansefen nan xas’i ke yi ti kame a do siinanlen muumu. A koota, i da koosin wutu, na sagalanmen
gangen wutu, na xolanlenmen wutu n’i kin’a yi, na gina dunben kin’a yi. A
ɲa Wagollenmun da laadan kanqillaana.
A ga n’o saga, a garankanmaanu ku, o na ti i da «Xoroxoosi». A ga n’o saga, a tunkanlenmaanu ku, o na ti
i da «Tunkara». A koota janmu ke gaben
bogu no, xa a su ra nta konini.
Ken dangi falle, i da Xatanaboori xa futtun katu. A xa futtun ɲa futtu sironto yi. A xa jiidi ti Sirinfilla Xiine Suxuna, a xa bangaye siina ɲerun ga tinme, i d’a xa taaxundi Kunbi Ma Bara Xooro, n’a xa tirindi wagandigaamen ŋa. A xa ti wagansefen nan xas’i ke yi ti kame a do siinanlen baane. I d’i xa faayi a koota, na koosin wutu n’a kini fo yi, na sagalanmen gangen kin’a yi, na ginanlen dunben kin’a yi, i d’a xa ɲa laadan kanqillaana. Yogoni d’a kuuɲi ti garankanjanmun ŋa, o ti i da «Suxuna Jatakoro». Ku beenu ga toxo Tunka Renme, o ti i da «Suxuna Manga Renme». Janmu gabe bogu non xa yi, xa a su ra nta konini.
Xatanaboori xa yaaxidon ya ni Siŋandunbu
Xuso, a d’a xa futtun katu, futtun ɲa futtu sironto, a xa jiidi ti Maama
Saxajiginme Baraaji. O d’a xa
kuuɲi, nan t’a da «Saaxega Baraaji».
A xa ga bange, i d’a xa taaxundi Kunbi Ma Bara Xooro, i d’a xa tirindi
wagandigaame yi, a xa ti wagansefen nan xas’i ke yi ti kame do siinanlen baane.
Xa ken Wage ga bangene koota be, a
do taagumansun ri. A ga riini, xatti
xayen ya n’a teyen ŋa, xatti malacen ŋa a noogen ŋa. A ga da
xatti xaye ke tifi, a bogu a ɲa
tiga xaye. A ga da xatti malace ke
tifi, a bogu a ɲa soxo fo tanan ŋa.
Xa ken fe, a do taagumansu beenu ga ri, a teye ke kitte a koota, bunan
do mexen ya n’a yi, a nooge ke kitte a koota, yillen gundon ya n’a yi. A do ku yan ware ɲiiɲen
ŋa. I ga d’a xa tirindi
wagandigaamen ŋa, a ti wagandigaamen yan xas’i ke yi ti kame a do
siinanlen baane. A xa garankan janmu, o da kuuɲi ti «Sunbunu Wasamaxa»,
nan ti «Saaxega Baraaji».
Non
dangi falle, Siŋandunbu Xuso, a xa yaaxidon ya ni Xusu Kaaɲan
Kaaɲa, i d’a xa futtun katu, futtun ɲa futtu sironto. A yan jiidi ti Jaabe Siise.
Toroosen Banna Jaabe, Faliilen Banna Jaabe, Xaalisin Banna Jaabe,
Kanŋen Banna Jaabe, Soron Banna ni Jaabe Siise ya. A wuyun ga kiɲe siino ɲeri ya, i d’a
xa tirindi wagandigaamen ŋa. A
baane yan kite Diŋa renmu ku yi, a ga ti i ke yan xasa wagandigaamen
ŋa ti kame a do siinanlen baane.
A koota, Xayamanga renmun da me yaaxon faayi,
i toxo gundana. Maxansefenden
gabo. I tere na me sagata.
I ti: «Jaabe da digaame ko ke
yi, Diŋa renmu ku sikki be ga ni soomanun ŋa, i m’a ko de. Xa
taagumanse be ga koni, a n xawa a ɲiini ke Jaabe ya yi. Baawo a ken d’a kita i haqilen ŋa nan
ti i ke n xasa wagandigaamen ŋa kame a do siinanlen baane. Ken bire xa r’o na Jaabe tirindi.» I saage Jaabe xilli n’a tirindi. I ti:
«Jaabe!» A ti: «N naamu!»
I ti: «An ti an nan xasa
wagandigaamen ŋa kame do siinanlen baane?» A ti: «Toŋu.»
«Ayiwa,» i ti: «ken maana?» A ti: «O ga taaxura be, o
taaxura feti yere. O gan xawa taaxura
be, o ma non kita.» I ti: «Jaabe Siise!» A ti: «N naamu!» I ti:
«O nan xawa taaxunu minna yi?»
A ti: «O nan xawa taaxunu Kunbi
ya yi.» I ti: «An wa Kunbi noqu tu ba?»
A ti i nta Kunbi noqu tu, xa muuru ya na kita noqu tu.
Xa i tuwaaxun w’a di nan ti karadigijanban wa Kunbi, tuunen wa Kunbi, xalihaanen xa wa Kunbi. I
tuwaaxun w’a di, laxaburen wa Kunbi.
Ken bire, «O gilli ya, o na Kunbi taaxuran muuru. O siro ran na non
ya.» I ti: «Axa da kamane Manga gujan kini Jaabe yi, a ya fo ni. A ya ni
Xayamangamaranda. Axa n’a labon kin’a yi.» A koota, labo ke toxon
ya ni «faxala». Wage renme be ga
n’a ɲi toorini, ken faxala yan kinini an ŋa. I da labon wutu n’a kini
Jaabe Siise yi.
I da kootan kutu na
Kunbi taaxen muuru. I ga joppe na ke be wari, xalihaanen ya ni. A ti i ke nta Kunbi taaxuran tu. Xa i ra
w’axa kiɲana tage fo yi, a tunka ni Alla yi ken na Kunbi koy’axa yi. Gell’a ga ma Kunbi koy’axa yi, a na katu fo
koyini axa yi ken ga Kunbi koyini axa yi.
I ti: «O ku na siinun ya, an ken
kanpini ya. O dagana doome kan moxo?» A
ti: Axa n’i batta ya. I nta laatono ɲiiɲe ke yi, i
nt’axa toqo. Axa n’i faayi dagana. Axa n’a tu i ga na yanqa noqu be, axa wa
karadigijanban ɲiini non ŋa, a wuyun wa tankabe a do siino kabi ya.
Axa ga n’a tirindi Kunbi ga noqu be, a w’a koono axa da.
I da xalihaanen batu
ma i ga riini karadigijanban ŋa, i ga da salaamun ɲa karadigijanban
ŋa, i bogu ti moxon ŋa a da.
A ti: Baasi fe, axa ga Kunbi ya
muurunu, i ra wa Kunbi koyini axa yi. Xa de! Dullen ya n’i ke yi. Axa
yaaxe nt’a yi i saareye do saasa naxa tankabe a do siino kabi, i fate ke faayi
yinte yinme nt’a yi, i ra ntaxa dagana fo muuru dulle sababu da. Axa
na fo kin’i ya, i ga fo be yigana. I
ti: «O na manni kin’an ŋa?» A ti: I ke ga ke be mulla, axa na sillen
yeeru tanmi buttun d’i sondomu kin’i
ya. I ti ken seye nt’i di. Fayida i d’a ɲaaga ma i ga riini sigi
sillen yeere yi siine su. I da sillen yeere ke kari, i d’a butten kin’a yi, n’a
sondomen kin’a yi. Karadigijanban d’a
yiga ma a ga fakka, a yonkin ri.
A ti i n’i batu. A
beere, i d’a batten batu ma i ga riini tuuna yugu xasen ŋa. I da salaamun
war’a xa yi, nan dantax’a da. A xa ti baasi fe, xa i ke yinme nta Kunbi noqu
tu, ga nta Wagadu laxaburen wo, i n’axa kiɲ’a yi.
A ware i kaane ma a g’i kiɲana laxaburen
ŋa. Laxaburen xa ware i kaane ma a g’i kiɲana Kunbi ya.
Ken koota biidan wa
Kunbi, yinkollo ɲeri ya na biida ke yi, a wa geden noxon ŋa. A ga n’a
ɲi i yinkolla fanan bagandini a wa xo yinbinxoro dunbe, yinkolla fillandi
a xa wa xo kiyen finna bogunten ga moxo be, yinkolla sikkandin wa finana xo
garangini maaɲo, yinkolla naxatande, ken xa wa xo dollen moxo, yinkolla
karagande, ken faaɲunxene ya xo luuluyi, yinmu ku lagare, ken yan xurana
xo heeturon moxo. Xa ken yinme ga na bogu, a w’a ɲiini tafunde be ga a do
tage foonun naxa ken waxatin yan kiɲe.
I ri, ma i ga riini sig’a yi.
I ti biidan da: I ri ya i lasamanton ya ni, i w’a mulla nan taaxu Kunbi ya, Kunbi kaman xa n’an ya. I faaba ɲi Kunbi, a ga ni Diŋa yi, Diŋa faaba ya ni Bundu, Bundu faaba ya ni Bundu Tamananke. Ken bire a ya d’i nan tafundi. I xa w’a mulla nan ri taaxu i taaxura xasen ŋa. I xa ra nta Kunbi taaxen kitta du da abada, ma a ken ya ga na kati na Kunbi ɲa i da fo yi. A ti: Baasi fe, i na laayidun kini me yi. Gell’axa ga na duŋe i laayidu xannen ŋa, siine su g’a di i ke birene hadamarenmen ya, i n’i musunu hadama ya, xa yugo fe. I birene yaxaren ya. Sefe defondaade, i lagari tafundini xusu baane ya kanma. Xayamanga renmen su na kafu me yi, baane su maxanyetunte. I n’i faayi ke be gan faranfara Xayamanga renmen su yi. I na Manga Turuŋun wara xuso ke kaane, i d’a na daga Kunbi geden ŋa. Ken w’a ɲiini biida ke xa butu, ma Kunbi gede ke ga toxo kuusunbene. I nda liixi, laxaburu ku wa sikki, kun ga ni Manga geseru. Xuso ke na tere ma a ga ri Kunbi geden raqen ŋa. A na taaxu i korondonsin kanma. Biida ke wa yinkollo ku su bagandini baane baane, ma a ga ri ɲerunden ŋa. A nda ɲerunde ke bagandi, a wa xuso ke wuttu, n’i yinmen d’a wutu kanmun ŋa, a nta toqo sere da sanko yi Kunbi. A d’a wa yanqana geden ŋa. A wa saagene i yinmen bagandini na xuso ke koyi Kunbi su yi, a d’a na saage yanqana. A ga na ken ɲa ta sikkanden ŋa a ga yanqa, xuso ke ntaxa bakka. Xa a ga ma ken ɲa xuso be yi, xuso ke nda toxo taaxunu, an n’a tu ti ken feti halaale. A koota Jaabe Siise do biidan tefundi ke ya kanma. Xayamanga su ya laayidu xanne ni.
I toxo taaxen di Kunbi Ma Bara Xooro, i w’a yi na laada ke dabari, ma a ga riini Siyan Yaatabere yi, Siyan Xeerente. Baawo a koota, ku beenu ga joppe na Xayamanga yitten soppi, n’a bullun rondi do me yi, kun ni Manga Jaani, Manga Xonma, Manga Berte, Manga Tanja, Manga Siise, Manga Saaxo, Manga Juwaara, i ti Manga Tuure. I ti Manga ni Siise yi. Ku yan kafi na Xayamanga yitten kutu doome, n’a bullun rondi. Gesere taqe ga nt’a di, ɲaxamala tana taqe ga nt’a di.
A koota, laada ke ri Siyan Yaatabere yi, ma a ga sopp’a yi. Gell’i ga maxansefenden ŋa nan ti Siyan me xusu faranfare nt’a koota, ma i ga riini taaxu na xirinden dabari, a su raqen nan gem’a di nan ti Siyan ya ni xusun su kanma faranfaroyen ŋa. A koota Maamedi Sefeduxote, a ya tanma na Siyan ŋa. A neega renmen ya ni, a taaxunu a ya da.
I toxo taaxen ŋa Xayamanga, ma Manga
renmun ga da koota be ko, a ga kiɲeene. I d’a maxanyetu na wuyanyaaxon
dabari ma fajirin sallen ga xiriini. Seliŋen ga sefe, Manga Turuŋun
giri sigi. I toxo Siyan Yaatabere kanma i g’a
jakkini. A d’i korondonsin wutu, a ware
i kaane. I toxo dagana ma i riini geden raqen ŋa Kunbi. I ga liixi geden ŋa, i kun sigi. I do waawan wa me yi. Siyan ken ri, ma a ga riini sigi geden
xannen ŋa, na korondonmen taaxundi
nan taax’a kanma. Gelli bitannen g’a di, ma fon du ga xurana, a ga taaxunu. Geserun ga na
non faayi, i yaaxen w’a yi taaxunu, ma arabun kara waxatin ga kiɲeene. I yaaxen w’a yi biidan ma sefe, geden ma
kuusunbe. I sefe Siyan da. A ti a ga nd’a ɲi xaaxantaaxu ga ni, i
ma ɲi kiɲene gede ke xannen ŋa. Xa i ri, baabe su g’a ɲaana
moxo be, i d’a ɲa ken moxo ya. I
wa korondonsin kanma, biidan ma bogu. I
ma a manqanŋe mugu. I na manni
ɲaana? A xa, sikka nt’i ke di nan
ti mexe w’i di. Xibaare be ga geden
ŋa i nta ken tu.
Turuŋun toxo
tentenme, i ga fi du xuranden ŋa, ma i ga riini geden xannen ŋa. I d’a ɲi biida ke yinkollan wa saqa, kaafanŋanan wa saqa a tatten
ŋa, tefu ta tayen wa saqa a tatten ŋa, xaalisin doronman wa saqa
kaafanŋana ke kanma. I ti: «Siya!»
A ti: «N naamu!» I ti:
«Fo nt’an ŋa. Biidan
yinkollan ya faayi saqa, o nt’a tu sere be ga d’a kari. Biida ke yinkollan kutira, a da digaamu ko,
i ma kite nan faami. A ti: «Xayamanga, siino ɲeri, siina kendento
ɲeri, dinmanu ɲeri, dinma kendento ɲeri, haqatinu ɲeri,
haqati kendento ɲeri, sannu ɲeri, sanni kendento ɲeri.» Biidan yinmen kuti ke ya kanma. Sefe ke
yillen maxa kare. Xa haqilun d’a
tinmandi.
I ware Siyan
Yaatabere kaane, nan ri Daadonke Manga sagata Seega Ma Sellero. A ya na tunkan
yugaaxun ŋa a koota. I dantaxi Daadonke Manga da. I t’a danŋa: «O daga, xa o d’a ɲi fo da biidan kita. Yogo da biidan yinmen
kutu.» Xayamanga
su ware me di, i da killen wutu na non fanfa.
I daga ma i ga riini na biidan yinkollan ɲi, na kaafanŋana
ɲi, na tefu ta teyen ɲi, na xaalisindoronman ɲi kaafanŋanan
kanma. I da biida ke yinkollan do
yokku ku wutu, i d’i ri. I ri i kini Daadonke Manga yi Kunbi Ma Bara Xooro. Daadonke Manga da gangon gangu. A koota i da taballen katu, Xayamanga su da me ɲi. Daadonke Manga ti: Aahan kon da biidan
kari? I be ga da biida ke keri, o wa ke
do ke ɲaan’an danŋa, baawo o d’a tu yugu siren ya ni a kaman ŋa.
Fo na santi doore a na ti i ke ya
ni. I na ti: An ga da kari ti labo be,
a w’an maxa ba? A ga nt’a maxa ken
sigira, a na ti a wa kan di. A na wuru dagana a wutu, a na ri. I na kaafa ke
ŋanan wutu n’a kin’a yi. Yogo xallen na kori roono, yogo xallen na ro xa a
nt’a fakka. I da kiyen muuman ɲa
kundun ŋa, ma fi falle i ti: «Axa
nta Maamedi Sefeduxote fi tuunu, baawo a ken ma wari batu ke di, a xa ya tanman
na Siyan ŋa, o m’a wari, axa da faare den’a xa yi.»
A koota Maamedi Sefeduxote ma ni Jaamera Soxona ya. I da faaren war’a yi, a ri. A ga riini, a d’i yokku ku ri. A ga ri a ga kuuɲindi, i ti: «Yogo yan da biidan kari, a kaman tefu kiren faayi, a labunŋanan faayi, a xalisindoronman faayi, o ga n’a kaman tu, o wa ke do ke ɲaana a danŋa.» A d’i tan ro tefun di a gem’a yi. A da doronman ro i kitte a gem’a yi. A da kaafanŋanan ro a di a gem’a di. I ti: «Maamedi Sefeduxote yan da biidan kari, saasa ke, Alla ga n’o toxo, o nta Maamedi toqo. Baawo a da Xayamanga bonondi.»
I da yinme fag’a
di. A koota sinlen yaxare w’a maxa, a
wuyun wa xaaxu segi, a ma ji joxi. Si
su nta Xayamanga an ra ga si ke faraxatta n’a kita, a ga ma ɲa a neega sin
baane yi. Maamedi da si ke kit’i maxa na
xirixen r’a yi nan setu.
Xayamanga d’a fanfa. A nda daga ma a ga
laato, a na sigi na Xayamanga renmun terinka ma i g’a ɲa xo i wa liixini a
yi, a na bog’i wure. Neege ke n’a xata ma a ga d’i kitten sax’a
kanma, a na ti: «Maamedi, daga. Si su nt’an si ke kitta
wuruta di, ma a ga nt’in si ke ya, a yan d’a saara. Xa in ke nt’an
ragana in g’an kinni xonnon ŋa.»
Maamedi na fo kaf’i tan ŋa,
ma Xayamanga renmun ga tanpini, i saage riini.
Daadonke Manga t’i
danŋa: «Baasi nt’a yi. Maamedi da ke golle dabari, xa keeta a da
yere wara, o n’a faayi o ga feera be kitta.»
Alla d’a ɲa biida ke langanden ga da siino ɲeri be ko, siino ku ɲeri noxo, kanmen ga n’a fina Xayamanga, fanken yan riini. Ji nta tollini non ŋa.
Jaamera Soxona, Faara Sooge, Faara Miiɲe, Faara Mindixe, Ginjanme Giire, Saano Kabi Wage Jaamera Fade, Saani Xooro Kabi Wage, Jaamera Fade, Xoobo Kabi Wage, Xoobon Funsu Kabi Wage, Jaamera Fade. I kafumanten wa xo tannaxate a do naxato, naxaton n’i kuma, Jaaguraaga Tanbankoli Bansinnagume. A ɲi Fada xooro ku naxati ya di. Xayamanga renmun kafi me yi, a ri sigi. A ti: «Daadonke Manga!» A ti: «N naamu!» A ti: An do Xayamanga renmu, i ke Maamedi ya ni Alla baane, Maamedi baane. Ren bononten ya ni! A neega renmen ya ni Siyan ŋa, a n liŋ’a da, a tanman w’a di. O su tefundi xannen ya ni ke, Alla kiiti Maamedi da ke dabari. Xa biida ke langande be ga koni, siino ku ɲeri, i ke wa sikki ti Xayamanga naxafan ŋa, ɲaaxamen do yaraxate. Ken wage yan sigi ti Xayamanga naxafan ŋa ɲaxamen do yaraxaten do suxubanfo, ti i na Maamedi yonkin tox’i da. I da Maamedi Sefeduxote yonkin toxo saaxen da. A Ma ni bannan ya.
Ken bire
haadamarenmu, an ga d’a mugu ti sooninkaaxu, an gan xawa n’an naxanen siiti do
ke be ken ni jopperan ya, an na ken tu.
Ken bire i toxo tefunde ke noxon di taaxen ŋa.
In ga da sefen wara
Jaamera Soxona ke be yi, a koota o toxo taaxen di. Manga renmun faqe, laayidu ke be g’o naxa, ken ni kaarisa an ken
sigiran ni ke ya, a wa xo o ga taaxura ke be yi lenki. An ga na ri kafo su yi a yinmanken g’i
dura. Xayamanga haqilun ga joppe
wullini, o ga da fo be ni beere. I do
ke ga dagana kille yi.
O na ti kun ni manni? Fada xooron naxati. Fado ku yinmanken ni ko
baane? Fuguccu, a do Fagacca Juru
Fallanaani, Fallan Kacci Warante. O ti
kame ni Silla, xa Dunbe Maxandunbe renme Sillan fe, Fooro Maxan
Ɲamante. A xa bogu Maama Diŋa
ya. I xosi ti «Diŋa Silla». A taaxu
tunbu dumun ŋa Jaayisiga. Ken koota, kame do si gumu baane w’a maxa, kame
do taamaxi baane w’a maxa. Xa a ɲi
kurini ko da? Daadonke
Manga ya ni. A wa Sega Ma Sellero
Diŋa ren banna Jaabe xooni. Fado ku fillandin ɲa kan baane? I fillanden ya ɲa Ibrahima renme
Jaamera Soxona Faarasoogen do Faaramuuɲa, a do Faaramindiixe, Gijanme
Giire Kame, Saano Kabi Wage, Jaamera Fade, Saani Xooro Kabi Wage, Jaamera Fade.
Xoobo Kabi Wage, Xoobon Funcu Kabi
Wagen Jaamera Fade. I kafumante tannaxate do naxato, xa naxato n’i kuma. Jaaguraaga Tanbankoli
Bancin Naagume. A ma ni Bancin ya. A koota, Fado ku i fillandin ni ken Wage ya?
Fado ku sikkandin
ɲa kan Wage? Fadon sikkandin
ɲan ya ɲa Saato renme Gumaane Fade.
Kame si gumen yan ɲ’a xa maxa, kame tamexe w’a maxa. A xa ɲi kurini ko da? Kamane Manga ya ni
Sellero. A koota, ken Wage xa sebetinten wa Xayamanga. A ya ni Fadon sikkandi. Konponraqe be ga booxe bakka a yi, ken ɲa
gesere. O d’a kuuɲi nan t’a da
«Muucu Yaaresi». An ga n’a ɲi
gumaanenun mundunu an n’i mundunu Nara banŋen ya.
Fadon naxatanden ɲa kan baane? Maxan Tangan Dafen renme Baadenba Mara ya ni. Kame si gume ɲ’a maxa, a xa ɲi kurini kamane Manga ya da Sellero.
Koota
ri Wagadu o ga taaxen noxo, mexen binne kaafan ri Xayamanga renmun ŋa i
d’a kini Daadonke Manga yi Sega Ma Sellero.
A koota, a d’a koyi Manga
renmun ŋa, sinmaano a do sinmaanon sinmaano kandanto a do kandanton
kandanto. I xa d’a wutu, n’a kini Manga
Turuŋun ŋa. Geseru ku ti: «An kini kan Wage?» I ti:
«An kini Abrama renme Jaamera Soxona yi. Baawo
tunke be ga ni, du maxantunke ya ni. Fonnansiren ya ni Waga kaarinte kaarinte
xa ya ni.» A koota, a yan faranfara
Xayamanga renmun su ya. A nta kanna, a nta jootini. A ga n’a ɲi an jon sefe safana, a nt’a
safana an falle abada, an taaxunten ya ga fe. A nd’a ɲi an toŋu
koono, ma a ga n’a ɲi an gaaren koono, a nt’a koono abada n’a ɲi axa
yaaxon taaxunton ya ga nta me yi. A n’an toŋu ke ko, ma an butte ga
mure. A na gaarante ke gaaren ko ma ji
ga wur’a wure. A koota i ti i na mexen
binnen kaafan kini ken Wage yi. I d’a
wutu i d’a kini Jaamera Soxona yi.
Ken dangi falle kiren
kaafan ri i d’a xa koyi Manga renmun ŋa. I ti an kini Jaamera Soxona yi.
Ken xa falle
jaxawallen kaafan ri i d’a xa koyi Manga renmun ŋa. I ti an kini Jaamera
Soxona yi. Ken falle mannin ri? Jiba
gondaraanen ri Xayamanga, i d’a xa koyi Manga renmun ŋa. I ti: «An kini Abrama renme Jaamera Soxona. Baawo tunka senne, tunka kaarinte ya ni.» I d’a kini xuson do
i konbon kinna Birama Fade yi.
Ken dangi falle jiba
xurungun binnen ri, i ti a xa nan kini Jaamera Soxona yi. Sefe dofonde xuson do i konbon ri, i d’a
tunsi Daadonke Manga yi, Sega Ma Sellero.
I ti a n’a kini Wage yi. A koota
a ga da Manga Turuŋun kafu me yi, i ti a xa kini Abrama renme Jaamera
Soxona ya yi.
A dangi falle
kanŋe kaafan ri Xayamanga i ti a xan kini Abrama renme Jaamera Fade.
Ken falle sawannen ri. Sawanne ke yogo ni ti sawannen ta xannen ya ni, yogo ni ti a safanten ya na sawannen korobincen kanma, nan ti Tanbeqe, Baaɲanxe, Baaɲantabajanxe, Wakkanne Saaxo Gurudanmera, Xara Siri Walla. I ti Wakkanne saare Madiga, a xooro Madiga, a da xaron kutu Madiga, a da xaron jaba Madiga, a da yugu xooranjinmun sikki wutu Madiga. Madiga xaton koota, a da yugo raga, a yugu raganten da yugo raga. A koota, i ti i w’a yugu ranganten jalagini. A ti i n maxa i ke jalagi de! I na Dindin Saaxon renme Wakkanne Saaxo ya jalagi. Baawo Dindin yan da Kaafan saara, Kaafan da Wakkanne Saaxo saara. Madiga si bononton koota, ken ga na yugu raga, ken yugu ragante ga da yugo raga, i nta xawa n’i ke jalagi. I n xawa n’a ya jalagi, baawo yugu darixaaya ya ni. Tanmu tanmi xara baane, xare ke nta ɲungunu, a nta maaxini, billa a na xose. Ke ya safanten na sawannen korobincen kanma, tuwaanon koni moxo. Tuwaanon yogonu xa ti sawannen korobincen ya xanne ni. Korobincon do sefo beenu ga gilli i segenton d’i yanqanto, kun ya ni ku yi. Ke digaame xa ya sahanten ni.
Ken
bire i d’a xa koyi Daadonke Manga yi, Sega Ma Sellero. A da Manga renmun kafu me yi. Xayamanga
taaxu, i d’a koyi sinmaanon do miiraanon ŋa, n’a koyi haqila siri gumun
ŋa. I d’a wutu n’a kini Manga
Turuŋun naxati ya. I ti:
«An xaw’an kini ko yi?» Turuŋu ku naxati ti: «A xa n kini Jaamera Soxona ya yi. Baawo
tunka senne ya ni, tunka kaarinte, tunka jon sefa, jon falla sefa fe, dumaxantunke.»
Daaru, toxon ni xobe fon ya. Ke yan d’a taga Jaamera Soxona da, xa a fo fe. Sere kite kafo ke noxon di, gannin soron ga tini «taaranliŋe», lenki soron d’a xurandi, o ti «munaafaxi». Ken bire fatantefun ya na soron su tan di, garankon ya na a goolini. A d’i naa fatantefunu ku kaccun sefindi t’i raxan jin ŋa, na killen wutu. A ga ri Wakkanne Saaxo yi, a d’a kuuɲi. A ti: «Wakkanne!» A ti: «N naamu!» A ti: «Jaaxa Wage renme nta Manga, Wage renme nta Kunbi a ga ma ɲa Abrama renme Jaamera Soxona ya yi. Wagon kuttu, haari i saaxanu ga nd’i kara fanko yi a yan fasu i da bireyi dufurun ŋa. Wagollenmun kuttu hari i saaxanu ga nd’i ɲa foron joqe yi, ma i ga d’i wanqi Xeccixaaro, ma Xaara budanto, ma Suntun Sillado Ɲamananguufa, ken gan fas’i da ku bireyi furu yi.» «Eh!» A ti: «Gesere mani xa n sare?» A ti: I ke ri ya, i ɲ’a sinmana tunken ya n’i maxa, tunke be i ra ga sikki botun di, i g’a fin koono. Xa i d’a ɲi jaaxa an ma ken tunke baga. Tunken ni Jaamera Soxona ya yi. I ri ya an n’i yokkun kin’i ya, i wa saagene katta Jaamera Soxona yi. Iyo! A ti: Maana be ga ni an na ken ya koono i da. Ken bire: sirofoonu beenu ga ri Xayamanga, i ga d’i kini Daadonke Manga, Sega Ma Sellero, nan ti a n’i kini Wagallenme yi, Daadonke Manga ga d’i koyi Manga sinmaanon ŋa a koota, sinmaanon ga d’i kini geserun ŋa, geserun ga ti i n’i kini Jaamera Soxona yi, Sega Ma Sellero, a d’i ko baane baane. A ga d’i ko nan duguta, m’a ga riini nan kiɲe sawannen ŋa, sawanne ke korobinccen xannen ga ni a ken Wakkanne Saaxo ya toxo. A ga ti «Tanbexe, Baaɲanxe, Baaɲan Tabajanxe, Wakkanne Saaxo, Gurudanmera Xarasiri Walla». A ga saare Madiga, a ga xooro Madiga, a ga da xaron kutu Madiga, a ga da xaron jaba Madiga, Madiga xaton koota, a ga da yugo raga, a yugu raganten ga da yugo raga. I ga ti i wa ken yugu ragante jalagini, a ga ti i n maxa i ke jalagi. I na Dindin Saaxo renme Wakkanne Saaxo jalagi.» Sawannen korobinccen wutunten d’a yanqante a digaamun ni ku ya.
A ti ken bire i ga d’a xa kini Daadonke Manga yi, a xa ga d’a koyi Manga renmun
ŋa, sinmaanon do miraanon do haqili siri gumun ga d’a kini Manga
Turuŋun ŋa, i ti an kini Jaamera Soxona ya yi, Sega Ma Sellero. Baawo tunka senne ya ni, tunka kaarinte,
tunka jonsefa, tunka jonfallasefa
fe. Ken bire a xura i danŋa
nan ti: A ya ni tunkallenmen
ŋa. Axa kun tu, tunkan toxon ya
n’axa yi. Ɲaxamala be ga
n’axa batu, a ɲaana muumen ya.
Baawo an ga na xaaxanten batu su, an ken ga ɲa ɲaxamala, an ga
saako wo saako, an n’a tu an ŋaaraaxu ke d’an saakoye ke wa dagana do jin ŋa. «Ah!»
A ti: «Ke yan d’an tooro?» A ti:
«Yobo.» A ti: «Ken bire daga, an n’a ko Daadonke Manga da
Sega Ma Sellero, ti i ke Wakanne Saaxo
ti i ma ti fo tana de! Xa sawanne ke be ta xannen ga ri ti i toxon ŋa, a
ga d’a kini Abrama renme Jaamera Soxona yi, sawannen ga na kira Jaamera Soxona
maxa, Daadonke Manga yinme nta kirana Kunbi, sigaali Jaamera Soxona na kira
Sellero. I sawannen n’i ɲi. Ken
bire, sere kallaanan toxo be g’a falle daxanme nt’a yi, giya nt’a yi. Xa a ga n’i yaaxon ɲuqi taŋon ga
ɲuqi do ke be batten ŋa, a ga ti i nta sirono ken falle, soron wa ken
dabarini de!
Faaren ga ri a ga dantaaxi ti kundu, Manga
renmun toxo taaxunu me kanma. I
ti: «Daadonke Manga.» A ti:
«N naamu.» I ti: «Koni seren nan maxa sooxo xullaanan ŋa
na legaanan toxo.» Ken bire soron ma ɲi kanna, xa i ɲi
yaagunu. Yugo be g’an niini gunnen ŋa, an d’a ga na me ɲi kaanun
ŋa, biiru ku wure, yaxarun naxa, an nt’a mulla an yaaxon d’a yaaxon ga
taaxunu me di soron naxa. Axa yaaxon ga
gemu ta baane su, an w’an yinmen jimindini.
Soron ɲi yaagunu a bire, xa o ma ɲi kanna, lenki yugo be g’an
niini gunnen ŋa, axa nda me ɲi gunne, an baane d’a baane gunne, a ga
tini donbi an wunon di, an g’a bagandini n’a fanama an yinkolla, an d’a ga na
me ɲi yaxaru ku naxa lenki, axa yaaxon ga na gemu ta baane, fillandi a
fina wa sefene. A wa tini: An n’i faayini ti ke faayindi kitte yi
manni? Daliilu be g’an maxa an xa nt’a
ko in da. An n’in do manni naxa? A nt’in niini yere, a nt’in niini
Ɲooro, a nt’in niini Xaayi, a nt’in niini hari Bamako, hari Pari an ra
nt’in ke da. Mannin da ken ɲa ?
Yaaxallo. Ken yaaxallo giri kan
ŋa? Nasaaran ga yanqa xacca do
mayeli naxa, a ga da gollen katu non ŋa, a ga ti tulamemusosu ti taron do
bennen su ya n baana ke yan da soron yaaxon ro me di. An ga d’a wari yugaaxu
feeran d’a dabarun ga ɲeme, nasaara yan d’a ɲa. Baawo daaru o ga ɲi baribaraaxu be yi,
in ga katt’an da, in n’an karini ya, in ma ɲ’an yaagudini.
O ɲi me karini, xa o ɲi yaxini me
da a falle. O ɲi me karini, o
ɲi me kaanun dabari a falle. O
ɲi me karini, o ɲi me sunkana a falle. Xa lenki an ga n’a ɲi an ga yugo be do yugaaxu naxa, gell’an
ga n’an yugaaxu ke gaag’a yi, wannasaaran ga da ku beenu duran dabari n’i wara,
i ga ni poliisinun do sandaramun ŋa, i nt’an karini. I n’an ragana ya,
n’an xoodo kari gidin tageyen ŋa, i n’an yaagundini ya. Hoore
wa kanna yaagu yi.
Ken
bire Daadonke Manga, feera ɲa sawannen ŋa an n’a saagandi katta
Wakkanne Saaxo yi. Xa ken ga fe a ga da
ke be ko sell’a ra g’a yi an ken w’a tu, o ku w’a tu. A ra
ga nt’a yi, o ku w’a tu, an ken w’a tu. A n maxa Wagadu taaxen girindi i
batte.
Daadonke Manga da
faaren deni Jaamera Soxona yinan ti: An
taw’a di a na sawannen riiti a fo fe, Wakkane Saaxo ya fo ni.
Jaamera Soxona koota hooraaxu xote, yere wuraaxun
xote. Daaru hooro ku na kallen ya
fasono yaagun ŋa. A ti i n daga i
n’a ko Daadonke Manga da, fo be ga da sawanne ke terendi n’a kiɲa i ke ka
ke di, fo wo fo ra ntax’a bagandini n’i ke toxo yonki di. Ma kallen ga na
ɲa. Faaren saage riini a da ke
ko. Ken koota Wakkanne Saaxo da Kunbi
su kirandi sikki xo baafintanmen ga kiraana doppene moxo be. A su wuyi sikki i
tan doron yugon kanma xo baahintanmen ga wuyini sikki moxo be. An nt’a mukku
Manga geserun ŋa, ɲaxan renmun ga a konno digaamen di nan ti: «Bado saŋan man d’i bado bure saŋa
man d’i Jaamera Fade.»
Ken koota Jaamera,
fin ga xoto, a gonge mani ya? A gonge
gunnen yittun ŋa. Gunnen yittun
d’a deema ti bunnun do tanmu. Yittu sikki yan bara. Kun ga ni
kuɲe, gonge, sarahate. Wagellenmun xosi ku ya ɲa xoserantanfo. A
giri do Jaamera ya yi.
A koota, Jaamera
gonge badon ŋa, badon toxo siimisaamene, a koota a gonge killen ŋa,
killen toxo baataran saqa. A koota a
gonge fanŋen ŋa, Fanŋen toxo baataran yaayini. A koota a gonge mani ya? A gonge gunnen
yaaton ŋa, gunnen yaaton toxo xandunxarabacca. Ken koota Jaamera Fade,
Faara Soogen do Faara Miiɲa, a do Faara Mindiixe. Ginjanme Giire Kame
Saano Kabi Wage, Jaamera Fade. Saanu Kabi Wage, Saana Xooro Kabi Wage, Jaamera
Fade. Xoobo Kabi Wage Jaamera Fade. Xoobo Funcu Kabi Wage, Jaamera Fade.
O d’a ko falle nan ti i kafumanton ni
tannaxate do naxato, naxato n’i kuma.
Jaaguraaga Tanbankoli Bancin Na Gume.
Ken bire giya wa saraaxu yi. I
ga ti «Kaati fulaane kaati kunda, hooren ya ni.» Kallen n’an kitana ya na ken hooraaxu toxon tox’an ŋa. Baawo an ga d’a mugu i ga ti «kaari ni
hoore», a hooraxu ke nta sebetini abada ma a nan ɲi yaaguransiren ya. An ga d’a mugu i ga ti «kaari ni
tunkallenmen ya», a tunkallenmaaxu ke nta tinmene abada ma i ga ti yaaguransiren
ya ni. Alla yinme ga da fo be ko, ken
ni jikku siren ya. A saqa yaaguransiraaxun ya kanma.