Siixu Umoru Fuutanken Xiisa

Nan giri Hanme Daraame

«L’Histoire d’El Hajj Oumar Tal de Fouta selon la Tradition Orale Soninkée»

Racontée par Hamé Dramé

de Modibougou, Mauritanie

©Équipe de traduction soninké-Août 2004

Roraqe

Alla ma fo toxo seren da bire a ga da haqilen sugand’a danŋa. Kuudo seren n’i lenki dunan ɲa du da xunbene kaanataaxaade yi, a nan siri an n’an daarun tu. Ken moxo saanan nan ya ni, duna xannun muurunden fedden ga d’a ŋanniya na Jaarunmoodina, Hanme Daraame terinka. Baawo sooninkara danben d’a naamen tangandaanon ga ni sooninkara ɲaxamalanun ya, a ken n’o maaba ti masalan lamaanu yi bakka tuwaaxu be sawunten g’a maxa sooninkara da. Ke kitaabe kuŋa, axa wa riini Siixu Umoru Fuutanken, bire moxon tu. A ga da debu beenu do soro beenu gaja gell’a golle Fuuta yi ma diinan ga ɲemeene a maxa Maasina yi, o wa kun xa xaranŋa ke kitaabe noxo. Na dunarakutiyen ga ɲi moxo be yi gannin xase tu.

Ke kitaabe noxo, ma o ga da yugusire golliɲankitten faamu t’a maxankuton ŋa, ken ni Birante renme Karunga ya.

O na Hanme Daraame nawaari, nawaarinde be xenpa ga nt’a yi. A ti: «Sooninkon ti: “Saado sere ga si tuunu, ma an ga fere tuunu, an n’an yinme tu fina.”» Ayiwa a ken d’i yinme tu, na du tuyindi tanan ŋa, na tanan xa tuyindi. Daraame ke, an do kuufande!

Xa soro beenu ga deemandi na ke kitaabe bangandi ti SIL ɲaamariyen ŋa, kun ni Muusa Dalla Saranbunu a do Manmodu Sita Saranbunu ya yi, Xuusaane Gidimaxa.

Siixu Umoru Fuutanken Xiisa

Fuuta do Maasina

Siixu Umoru ga giri Fuuta nan ri Woyitaala raqen raga, a ga ri fanŋen ŋa a da fuura gumun tirindi nan ti i na ko baane da yere? I ti i na Ali ya da. A ti i n’i karandi, i ti i ra nt’a yi i ga m’a ko Ali da. I dag’a ko Ali da, a d’i tirindi ti : «A gollen ni manne yi?» I ti: «Moodin ya ni, gubunlenmen do kitaaben w’a maxa, mutagga xullen fanamanten wa yinmen ŋa.» A ti: I nan max’a karandi. Woyitaala taaxe moodi ma ro debe ke di. A ga Alla toxon ya koono in ke d’a nta toŋono debe yi axa maxa fanŋen kutu t’a yi.

Bito sikki i wa faŋen falle, dullen dig’i ya, Baafin Danbele giri a sigi. A ti Siixu da: «Siixu !» Siixu ti: «N naamu.» A ti: «O bita manime ni ke yi, fanŋen falle?» Siixu ti: «Bito sikki.» A ti: «Allantoxon w’an maxa, an ra wa tan naxate wuro ɲaana an ga ma yige. Alla neeman wa yanqana katt’an ŋa. O ku kuttu ku beenu ga yere, komon ya n’o yi, o do hooro, do gawulonin do koliyajonu, a do suballu, do toorodonu.»

«O ku ga ɲi Fuuta, o na kollangan ya soxono, o na mangaɲen r’a yi, a na siro a nda moyi o n’a fata, o yaqun n’a ɲa futon ŋa o n’a yiga. An n’a faayi toxo ke be Alla ga d’a xalif’an ŋa, gell’a ga d’a boos’an ŋa o na saage dagana gelli sere ga m’o ku teenun soxo Fuuta. Yaala sere ra wa gilli Fuuta nan daga hiiji kinbakkan ŋa ta ɲeru, an na Alla ɲaaga a na jahadun kin’an ŋa, jin gundon ga nt’an maxa ? Ken ra nta ɲaana an ma deliilu koy’o yi.»

Yaxanbaane ke da « arakannu » filli salli. Jonban guman wa maxa, sefeyinlenmu karagi w’a yi.

A giri nan sigi. A da Woyitaala fanŋe ke sanpa ta sikko. Mutagga xulle ke be fanamanten g’a yinkollan ŋa, a d’a bog’a yi n’a raga ti kanpen ŋa. A d’a kanpa baanen sedi, a daga soxu tagayen xoodon ŋa. A ti: «Tajiri mayo.»

Wujunu ku tami do fillon taaxuranu sikki, tanjikken do wujunun tumi xaraben tere mutagga xulle ke ya kanma na fanŋen kutu. Mutaggan ma sefi.

I da Woyitaala tagayen raga. I ga da tageyen raga, gawulonun xaaru, koliyajonun xaaru. Sallifanan ga kiɲene a wa taaxunu misiiden di. A ɲa debigumen ŋa Woyitaala, a ɲa alimaamin ŋa Woyitaala. A da deben su raga.

Wuron ga ro a taaxu, a da «salaatuli faatiyan» raga.

Ali soxunten wa xuben di. Ken koota tanɲere yanxanbaane w’a yonkin tangana. I nda raqen soxo nan bogu, Siixu Umoru Fuutanken wa Alla ɲaagana, samaqen wa roono Ali maxa xuben di, yinmu tami do fillo w’a yi. A ga na xuben tette su faayi, a w’a ɲiini samaqen yinmen wa no. A na giri. A nda garabasu nan sigi baane, a na toxo xaarunu. Tanɲere ke yaxanbaanen diranten na ri. I ga na xuben raqen wuɲi, i n’a tirindi. A na ti konpen yan fog’i maxa samaqen ŋa. I na yinben kumu i nta samaqe walla. I na ti: «Ali soxu! Fo wo fo ra nta yanqana nan ri ro katt’an ken ŋa konpen di, n’o ku toxo yere.»

Tanɲeren yaxanbaanen na saage.

A nda soxu texen ŋa baane, Siixu Umoru Fuutanken na Alla ɲaaga. Alla na gide yanqandi, ke be gan xanta Ali ka ke tagayen ŋa. Gide ke siitinten na halliyaaxatabaanen ya. A na toxo dindana a yinmen di. Ali na garabasu, a na toxo xaarunu. Tanɲeren yaxanbaanen na ri i n’a tirindi.

Duna ga d’i tu bog’a yi, a ti: «Axa da killen wara de! In ga ke be walla axa m’a wari.» Tanɲere ke yaxanbaanen da killen war’a kaane. A ma xirixe ro i sin ŋa. A ri fanŋen ŋa a ma somono tirindi fuure yi. A dangi a ri Seegu Kura.

Seegu tunkanyugon d’a tirindi. A ti: «Bisimilla, man ni do an ŋa?» A ti: «Kure.» A ti: «Taaxu, an nda ri a ga m’i ke kari an ke nta warini.» A ti: «Yaala Alla ya n’an maxa yere ba?» A ti: «Ayi.» Iyo, a ti ke be ga do i ke betten ŋa, Alla w’a maxa. Baawo a d’a koy’i ke yinme ya wuri i d’a wari. An ken ra nta katta ken da. I wara i n dangi.

A dangi, a ri Sunsanɲumadenba. A d’a tunkanyugon tirindi nan daga yanq’a yi. A da Ali bisimilla. I kira taaxunu. Lellen ga kiɲe, a t’a da: «Yugo, saado in ga wuyini yere in n’an tirindi, yaala Alla tana w’an maxa yere ba?» A ti: «Ayi.» «Iyo,» a ti ke be ga do in ke batten ŋa Alla w’a maxa. Baawo a d’a koy’i ke yinme ya yi wuri i d’a wari. Killen kin’in ŋa in nan dangi.

Yaxanbaane ke dangi. A ri ware Jaafarabe. Siixu Umoru Fuutanken da Woyitaala yokken bagandi, a da Seegu yokken bagandi, a ri Sunsanɲumadenba yokken bagadi. A d’a batu ma i ga riini Jaafarabe.

Ali dangi, ken kootan ŋa debe nta Mowuti. A da killen wutu ma a ga riini saare Hamudallayi. Ken kootan ŋa Siixu Aamadu Hamallabbo ya na no. Tandume wujune si yugo w’a maxa gurugo ke di. Gaawalle be g’i maxa kanbo tanmi do fillo ya n’a yi. Maasinankon na ti «yahataaki arataaki». I ga n’a soot’an ŋa n’a buxuti, a w’a ɲiini i da goron kanbu na siran mini, n’i kafu me di i raqen ŋa a xumen fakkan wa sirajin do gorojin ŋa. I nda gaawallen fuutu bakka yugo be tinkanben ŋa, i na tahaderen boosi n’a kin’an ŋa i na ti «jakku haako sukka hen».

Siixu ri yanqa Jaafarabe. Wujunu ku tanmi do fillon taaxuranin sikki, a ti i yanqa fanŋe ŋa i n yanqi. I beesu yanqi. A ti i na sallijin katu. Be su da sallijin katu. A ti i na «arakannu» filli salli. Be su da «arakannu» filli salli. A ti: I beesun sox’i kittitayen kanma, an n’an yinmun koyi fankitten ŋa, an n’an jon koyi kinbakkan ŋa, an nan wuyi xenxene. Yillen ga na kare, an ga na kuyi ke be di an na r’a ko.

Jaman wuyi xenxene. Yillen ga kare. I ga na fo be tirindi, ken na ti ke kuyi i ga yitten ya kanma. I ga na fo be tirindi, ken na ti i ke kuyi i ga da jibe raga. I nda fo be tirindi, ken na ti i ke i kuyi i ga da defe raga. I nda fo be tirindi ken na ti i ke kuyi i ga fanŋen noxon ŋa.

Tijani Aamadu Tijani ga da wulluhan salli, a ga yige nan duguta, beeteyen ga kiɲe bire be, i d’a tirindi. A ti: «In ke ga kuyi ke be yi Baaba, ne tiidi, a xoten ya ni.» A ti: I kuyi, sere be ra ga dagana faaren ŋa Hamudallayi, an ga deben walla, ma sallijin ga na ɲ’an maxa bito sikki. I da diinan soron xiri n’i tirind’a ma kite.

I da Baafin Danbele xiri i d’a tirindi. A ti: «Bito sikki salliji?» I ti: «Yobo.» A ti: Siixu! A ga na wari i ke maxa axa w’i kaana. A nta xawa wariini i ke maxa xa. I ke giri Jaafarabe kaanun ya, an gan d’i tirindi nan ti yille kareye ko n d’i kitten soxu wandi yaqen tinkanben ŋa, an wa sere kitana. Xa salliji bito siki, i ke kille feti ken ŋa. I ke ni komen ya i wa diinan di, tanjikke yidanxare botonten w’i maxa. Kame sogone wuno w’i ya. I wa diina ke di, yugo be ga na yaada axa n’i xiri i n’a katu. I ke haaju feti salliji bito sikki. I ke do an ga nta me kanma yinme i nt’i teŋen roono ɲiiɲen ŋa.

Tijani ga toxo taaxunu, a ti: «Baaba.» A ti: «N naamu.» A ti: I ke Tijaani Aamadu Tijaani sallijin n’i maxa arijuma do arijuma ya yi. Baawo xenqon w’a bonondini in nta xenxene, na wandi yaqen faayi ta sikko a w’a bonondini in nta ken ɲaana, nan soyi a w’a bonondini in nta ken ɲaana, ta duuru terenden w’a bonondini in nta ken ɲaana, digan kabanta konŋen w’a bonondini in nta ken ɲaana, yiganden ga nt’in raqen di kanbadosaaden ya n’a yi.

Yaxanbaane ke taaxu jeyidaane kanma. Si yaxaren ya n’a wuyin ŋa xaaxu tanmi do baane, mexen w’a yi, a ma renme saara abada. A toxo dagana ma a ga riini saare Hamudallayi kanfallun ŋa. Tijani jigi-jippi ya. A d’i doronmen ɲa n’a safa tageyen ŋa «asalamu aleyikum.» Aamadu taaxunten ga jaman noxon ŋa a xa da kuuɲinden saagandi.

Tijani ri sigi jaman ŋa, a ma sere kuuɲi. Aamadu ti Maasinankon n’a kuuɲi. I ti i nt’a kuuɲini, baawo mukken ya ni a ri a ma sere kuuɲi. Aamadu ti: A kuuɲindi, a ga tageyen falle i ke d’a ɲumi. Jama axa d’a kuuɲi. I ti i nt’a kuuɲini. A ti Tijani da: «Bisimilla.»

Tijani ti: I ga ri ke be jamu ya ni. O da kennen ya xata n’a girindi Woyitaala, o ken tanpinten ya ni, gell’a ga yere an n’a kin’in ŋa. Aamadu ti: «A wa yere, xa Alla xoten ni xalifa xoten ni. Dag’an na kitaaben faayi, Alla ga da xalifan xotondi moxo be. N’a raga n’a kin’axa yi, Alla kille fe. In ra nt’a yi. Axa g’a mulla an salli ya in n’a sallindi. Axa g’a mulla in n’a kari, in n’a kari. Xa in ra nt’a kinni axa yi. Baawo a ri xaliife ya.» Tijaani ti: «Iyo! An ga na kennen xata, a ga na ro xooran di, an ga na konto a kitta an na manne ɲaana?» Aamadu ti: «An na yinben ya roono a yi.» Tijaani ti: «Iyo, an n’an kiilun toxo ken di.» Aamadu ti: «Yinben na mani biyini?» Tijani ti: «Sokki kaawante.» Aamadu ti: «An n’an kiilun toxo ken ŋa. Saare Hamudallayi ni “hudo keccon ya hubbataaki.”»

Yanxanbaane ke saage. A ga ri Jaafarabe a ga ti: «Baaba.» Faaben ti: «Gore kuuru an ga da fo wo fo ko in d’a mugu. Taalu.» Faaben taax’a da «salaatul fatiyan» raga. Wuron di Alla da «wuruhaanun» yanqindi katt’a yi. Saare Hamudallayi gundon na yellen ya di, yeliŋen ya ni, a ga kinen noxon ŋa. Kinen wa jin noxon ŋa Hamudallayi tagayen xoodon ŋa. Ma i ga na kinen raga, n’a noxon booxo, na yellen kara, yeliŋe ke na kanpi. I ga ma ken ya kita falle i ra nta katta Hamudallayi da. Wujunu ku tanmi do fillon xarabe taaxuranun sikki, tanjikke a do wujunu tunmi xarabe. A d’i xiri. A d’i tirindi a ma sere kita Baafin Danbele ga fe.

Yanxanbaane ke da killen wutu. A ga riini jin raqen ŋa Saare Hamudallayi, kame yaxanbaane wa taaxunu, Maasinankon ya ni. Yahataakin w’i maxa (arataaki). Kun wa dagana taaxu na yulluhan sallen dugu. Kinen ga na bogu jin di, a wa saqa. Wulluhan ga na dangi kiyen ga tewo, a wa yanqana jin di. Maasinankon na daga kaanun di. Koota su soxuba i wa dagana a tanga a ga wucce ke be ɲaana sellan ŋa.

Baafin Danbele ri kamen yanxanbaanen ŋa taaxunu. Kinen wa saqa. A d’i tirindi. I ti: «Ke ni Siixu Aamadu kinen ya. A wa jin di a nda bogu saado wulluhan sallen ga sallini. Kame yaxanbaane ya n’o ku yi o w’a tangana a nda ro jin di o wa saagene dagana kaanun di. An xa ri manne ya?» A ti: I ri do ke kine ya. I ke ni Siixu Umoru Fuutanke komen ya, i roye diinan di a do lenki naxa, o da tanjikke do debu ɲeri ya yokke bagandi. A ga d’i wara do fo wo fo i do ken wa dagana. Axa n’axa moxon sirondi, i wa kinen deŋene Jaafaraabe.

I ti: «An toxo?» A ti: «Segikoloɲogomeera Muusabaafi Cakkito.» Maasinankon kori ke digaame teloŋondini.

A tiigi kinen ŋa a do a garabasu nan sigi. A d’a sox’i kunken ŋa. A d’i kittiteyen do yidanxaren wutu, na kame ke yaxanbaanen katu n’i soxondi. Baafin do kinen daga. Yaagun maxa, Maasinankon da du wara jin ŋa, i ti i ra nta dagana a ko Hamudallayi nan ti yugu baane da Maasina kame yaxanbaane katu. I ra nt’a da.

A do kinen ri Jaafarabe i d’a soxundi n’a noxon booxo, na yellen bagandi n’a kara, waalu-waalun kanpi Gidimaxankon na ti «jenjeerinxulle». A daga sigi dibalinŋen ŋa Saare Hamudallayi, ɲiiɲen toxo Sarallene.

Aamadu ti Maasinankon da : «Axa wa ke yeliŋe tu ba?» I ti «Ala.» A ti: «Ke ni n yeliŋe be ga kinen noxo di jin di ya. Siixu kome Baafin yan da kine ke raga a do a ga daga.» I wa yaxanbaanu tanmi do fillo muurunu, i g’i xayini Kuntenkon ŋa. I kisima yan da tannaxate siine ɲa xiliwan ŋa batti baanen ŋa a ga Alla ɲaagana.

A da yaxanbaanu tanmi do fillo taaxundi siyigun kanma. A ga digaame be konno, a d’a safa bataaxen ŋa. I do a n daga i n’a kini Kuntenkon ŋa.

I da koroosen soxondi na «alifaatiyan» wutu. Siixu samaqen d’i yinkollon bagandi, tanmu do fillo. Kuntenkon d’i kutu. I ti: «Axa daga axa n’a ko Aamadu da, a do Siixu n gaja. Samaqe be g’a maxa ɲiiɲen wure yinmu tanmi do fillo g’a yi, o d’i kutu.»

Siixu Umoru Fuutanken ken do kuren dangi. A ri Saare Hamudallayi raqen raga laxasara. A d’a ɲi tandume ke wujunen doppi yugon su bogu, nan daga fuxu gunnen di. Fuutankon toxo bunan katta ma kiyen ga xenne. I ri tagayen ŋa i da xirixun wasa. I da siinin yetu, i da futuron sallijin katu. I ga sallini, «arakan» baane, fillandi Siixu Aamadu bogu xurayen ŋa. A ti tandumen wujunen na bunan katu Fuutankon ŋa tagayen ŋa. Bunan toxo sefene. Mexen wa yanqana xo jin moxo.

Baafin Danbele da «salaamu aleyikumu» ɲa sallen siginte. A da yidanxaron wutu, a d’i siit’i xoodon ŋa. A da dunqanŋun r’i feqen wure, a d’a katu. A ti: «Fo wo fo ga ni kome, a na salamaleyikumun ɲa.» A ti Siixu da: « Gore! Duna ra nta ɲaana salamaleyikumu Alla hu akibaaru. Daliilu be g’an maxa, an na Alla ɲaaga, kiyen nan bogu kinbakkan ŋa.»

Elimaane Sire Sanba Denba Haluwaara, a da Alla ɲaaga, kiyen bogu kinbakkan ŋa. A ti Fuutankon da: «habbe, ngabbe, jalten. Axa da xirixun siiti axa n setu xa r’o n bogu.» I da killen wutu. Fuutankon wa terene kiyen ŋa, Maasinankon wa bunan katta wuron ŋa. Ma i ga riini Maanumaanu xurayen ŋa. I yanqa na xirixun bog’i siinun ŋa. I taaxu.

Ken falle, Siixu da yaxanbaane wara Koomaxan Maagasa, Jiifon Tunkara ni Jiifo Laamini, a taaxunten wa Jibaxangillen kanma. «Yaala do kanppallun ŋa, an ga na dala wari noqu be an n’a k’o da.» A toxo yaalana a do Jibaxangille ke, ma a ga riini Maasina kame yaxanbaane saqunten ŋa jin raqen ŋa. A d’i kuuɲi. A ti: «Axa giri minne?» I ti: «O giri Saare Hamudallayi.» A ti: «Axa kun ri manne yi yere?» I ti: «Siixu Aamadu yan ti o nan ri ke ji tanga, Fuutankon nan max’a mini. Baawo a na Maasina ɲiiɲen ya. An xa na ko yi?» A ti: I ke ya ni Koomaxan Magasa yi. I ro Siixu diinan di Kagorota ya, n’a wara yere, a ga da kame yugo wari noqu su, a wa i koyini i ya, i baane w’i ragana. Axa n’axa moxon sirondi. Sumalle ke be g’i maxa, i w’a fakka. Alla ga na duŋe, Siixu wa sallijin ragana t’a yi lenki.

Yaxanbaane ke yanqa. A da sumallen tunnindi jin di ma a ga fakka, a da fanama gerebuusin ŋa. A d’i teyentan ro alikeebun di. Noogen ga kiɲene kanmun ŋa bire be, i da kame ke kattan tukk’a yi. A d’i degeren ɲa na mexen ferefetu bakka xirixen di a taaxu.

A daga jin kini Siixu yi, a saage riini katta Maasina kamen yaxanbaanen ŋa. A d’i buxuti, m’a g’i rondini Saare Hamudallayi. Yillen ga kere, Siixu Aamadu da yaxanbaane taaxu siyugon kanma, nan ti a n dag’a ko Siixu Umoru Fuutanken da, a na xur’a da Maasina ɲiiɲe, i ke ya fo ni. Xunbane yillen ga na kare, n’a wutu Hamudallayi, nan dag’a taaxu Simaaye, badage su ga gunnen di, i wa wujunu tanmi donbi yugo sigindini a wure. A nta kirana Maasina ɲiiɲen di. A na xur’a da nan ti Alla ya fo ni kanmu, i ke Aamadu ya fo ni ɲiiɲen ŋa (Alla jeyi kanmu miino Aamadu jeyi leyidi).

Iyo! Wuron ga na ro gunnen di, yugun ga na taaxu, batunun ga na taxandi baane, yugu beenu ga sere karini, an na kun ɲiini sarallene ya. I nuxunen jin ga bakka nan tolli. An ga ku beenu ɲiini saqa nan xenxe ma i ga xiirindi, yillen ga na kare kun kalla ya. Ken biren ŋa poyi baane yan timiini. Karadigijanbanun wa gingonmo. I wa Alla ɲaagana yillen ga na kare seren nan kara. I na yaaxanfuccen kita n’a toni. Turuŋun wa gingonmo, tuunun wa gingonmo.

I wuyi battun ŋa poyi yan wuyi tinmi. Yillen ga karene, Siixu Aamadu Hanmallabbo, badage su ga Maasina kanonfallun ŋa, a da wujunu tanmi donpi yugo sigindi a wure. Tuwaanan ya ni, xason do saanen taagumancen w’a gijimen ŋa. Kuren ga na janbandi baane, turuŋun w’i batta.

I toxo dagana ma i ga riini Maanumaanu xurayen ŋa. Maasinankon daga sigi. I da gaawallen ɲorondi kanmun di. A nan xuranta xaalisin ŋa. A soome ke ra wa saasen bagandini. Kanbo tanmi do fillo w’a yi. A xaren ni mexen ya, a funcen ni mexen ya. Baane su taaxunten wa siyugo kanma, siran do goron w’an kanbantiŋen ŋa. Xaasan wunon do a doroken w’an ŋa. Fuutankon toxo taaxunu. Yaxanbaane wa no a koota, a kanu. A ti Siixu da: «Siixu!» Siixu ti: «N naamu.» A ti: «O ku riye yere a gan fuŋu koye yi, jaaxa suumanten ya faayi ke, dullen ga ɲaana xo i n’o kari.» A ti: «Ken ni kan ŋa?» A ti: «An yaaxen ga ke be yi suumanten ya ni.» A ti: «An yaaxen wa ke yi ba? Ke su ni Maasina gawallen ya, i ga d’a soomen ɲorondi kanmun di.» «Eh! Ayiwa,» a ti: «ku ga n’a ɲa masinankon ya, o ku do ku ra nta gajana.» Siixu ti: «An yinmen wutu an na kanmun faayi. Tage foonu be ga Alla maxa, i yan xoora ke gawalle yi.»

A d’i yinmen wutu a da kanmun faayi, ken biren ŋa, Alla da malikiyan yanqandi, a su do kanpa xoore. Kanmun raqen ŋa Alla d’a ŋuɲi Siixu Umoru Fuutanken da. N’a wutu kanfata fanan ŋa n’a wara kanfata ɲerundin ŋa, malikiya su ga ɲi gajana jahadun kuren di a su dinda. A ga da kanmun faayi, a ga ti: «Eh!» Diinan kira gajana ma futuron ga kiɲene kanbo ma kiɲe me yi, raqen booxe. Siixu ti: «Axa da ke wutu bakka diinan di. Ayiwa in ma sere su ɲaamari an ga Fuuta jaman ya di, an g’an yinmen wuttu na kanmun faayi o do kiyen ga xenne. Axa maxa kanu ku yi. Axa tawuhiidi ti Alla tunkaaxun do a dorontaaxun ŋa. In ke Siixu Umoru Fuutanken da Alla ɲaaga ya, jahadun wutiran do a ɲemera, yonki su ga na tox’in ke diinan ya, an yaaxon wuɲini Arijanna ya. Axa tawuhiidi ti Alla tunkaaxun do a dorontaaxun ŋa, axa n gaja. In na kaafirinun ya tuubindini.»

Baafin Danbele tere a ri sig’a yinmen di. A ti: «Elimaane Sire Sanba Denba Alimuxutaari, Muxutaari Sire Sanba Denba Alimuxutaari, N'gaari Hamudallayi, N'gaari Woyitaala, N'gaari Dingiraye, N'gaari Kuɲakaari, N'gaari Yelimaane, N'gaari Ɲooro Mango, N' gaari Makka Madiina, Afo Duniya, Afo Laakara. In w’an ɲaagana in ga da ke be ɲa diina ke di, taqe be g’in maxa Laahara an na Alla ɲaaga an n’a koy’in ŋa saasa gellin in ga ma kara.»

Siixu t’a na gubun lenmen wutu. A d’a wutu. A ti: «An wa dalan noqu tu ba?» Baafin ti i w’a tu. A ti: «Dag’a faga jin ŋa an do a n ri. An ga na ke be wari an ga na ri an n’a ko.»

Baafin daga. A ga riini dalan ŋa, a da ɲi a kaawa. Sokkinxayen bog’a batte ŋa. A da hooro yaxaru filli ɲi taaxunu, i nan faranfara, i faton xawun ya ni, i yaaxanfuccun faranfaron ni, finawunsikki do xurawusikki w'i ya. A d’i kuuɲi ta sikko i m’a ɲumi. «Eh!», a ti, «sariyan d’axa raga. Hari wandi yaqen ya, sere ga n’a kuuɲi ta sikko a daga a n’an ɲumi. A du ma daga yugo na yaxare kuuɲi mene. In ke ga d’axa kuuɲi, mukkun ga n’axa yi ya ni.» I ti: «Max’o tanpindi ti digaame yi de! O ku ra nta sefene wandi yugo da. Alla m’o ɲaamari. O kiina toxon ya ni Baafin Danbele. A ga Siixu Umoru Fuutanken diinan di. A wa kalla lenki, n’o ku ɲi Arijannan goorun ŋa. O ku n’a kande foonun ya, o ga ri wanqindi. O ra nta sefene an da baawo o nt’an tu.»

Yaxanbaane ke saage riini, a ti Siixu da: «Siixu! In daga.» A ti: «An da manne wari?» A ti: «In ga da ke be wari saad’in g’a koono an da in w’an tirindini. Diinan ŋa, n’a wutu yere nan dag’a wara Fuuta, ko do ko toxon ni Baafi?» A ti: «An baane ya ni.» A ti: «In da hooro yaxaru filli ya wari, i ga ti i kiina toxon ya ni Baafi. A wa do Siixu Umoru Fuutanken ŋa. A wa kalla lenki.» A ti: «An ya ni. An ga da ku beenu wari i ke ya nda Alla ɲaaga na kun koy’an ŋa. Taqe be g’an maxa no, Alla ya n’a haqen tu.»

A da maxituuminu ku tanmi do fillon bagandi n’i soxondi. Kame ke sogonen wunon w’a yi a nt’a togaɲini. A da tanjikke ke yidanxaren wasa n’a soxondi. Labu baanen w’a maxa. A d’i kitten wutu Aamadu komen da, Yaranga Taamura. I toxo regene katta me yi, nan ri sigi. Baafin t’a da: «An ken ni ko baane yi?» A ti i ke ya ni Yaranga Taamura yi. I na do Siixu Aamadu hanma labo ya yi. Gell’i ga saare koota be a do lenki naxa, a yinme ga ke be yigana i na ken ya yigana. Yiden w’i maxa, gaawallen w’i maxa kanbo tanmi do fillo w’a yi. Barayen wunon do a doroken ya n’i ya. I wa diinan yinmen ŋa tandume wujune, komen ya n’i ya.

An xa toxo? A ti i ke ya toxon ni Baafin Danbele. I na do Siixu Umoru Fuutanken ya yi. A wa bakka Fuuta Dingiraye. A da ta ɲeru ɲa hijun ŋa kinbakka. Jahadun w’a maxa. «Alla taji balde keeferun» w’a maxa. Kame sogone wuno w’i ya, dunŋaru sikki w’i yinkollan ŋa. A da Alla ɲaag’i da, i da Arijanna hooro yaxarun wari n’i toxo duna di. I wa kome mundunu ke be ga xo yi i moxo. I do a ga kalla do me yi, i do a ga telle do me yi Laahara.

Baane su d’i safayun bagandi n’i soxundi, n’i ketten sox’i kappallenman kunken ŋa. Diinan toxo sooxono, i wa regene. Komo ku filli ga toxo regene, baane su d’i kitten do labon bagandi, n’a doppa baanen gijinmen ŋa, n’i kitten do labon yanqandi. Komo ku filli xeere nan daga xenu. Maasinankon da Yaranga Taamura wutu. Fuutankon da Baafin Danbele wutu.

Siixu Umoru Fuutanken taaxu. A ti Fuutankon da: «Tinne. Axa da Alla raga, axa n tawuhiidi. Yugo su ga sin kanma marafan g’an maxa, an na yitti xoore muuru, an nan daga sig’a falle. Axa nan maxa marafa katu Maasinankon ŋa de! Axa n’a kat’i siinun ya. Ke be sin ga na xenu bakk’a wure baane, a yinme wa saq’axa g’a karini. Xa axa ga na marafan kat’i yinmenu ya mexe nt’i roono.»

Fuutankon ga na marafan soli, i n’a tukka siyugon ŋa, n’a taanun naxati katu bakk’a wure, a na xenu. Maasinanken na yanqa, a n’i xaasan fuutu bakka xirixen di, a n’a boyi nan soxu. An ga na ri n’a tirindi a na ti: Eh! I ke taaxunten ɲi siyugon ya kanma, taanu naxati ya n’a yi. A ra wa wurunu. A wuru a ma kisi kallen ŋa. I ke nta wurunu i g’i toxon bonondini. Yanqa, ke be g’i karini i n’a ko an da. An nan daga giden wutu, an n’i yinmen kara. Ken ga fe. Mexe ra nt’i karini.

Fuuta ga digi Maasina yi, Maasina maabun giri nan sigi. I ti: «Siixu Aamadu Hanmallabo! An ya faaban giri yere nan daga kinbakkan di ta ɲeru. Nan daga Tunka Kallanŋunten ɲaaga fo yi, ke be me ga nt’a yinme maxa. A d’an ken kin’a yi. An ri yere wolin ya n’an ŋa. Xason do saanen marikanten w’an gijinmen kanma, Maasina su taaxu t’an ŋa. Siixu Umoru Fuutanken faayi Maasina bonondini. Daliilu ke be g’an maxa an na Alla ɲaaga kanmen nan ri, Fuuta bunan nan safi.»

Aamadu da Alla ɲaaga, kanmen ri. Fuuta bunan safi.

Maasinankon da gaawallen wutu. I toxo Fuutanken sufana i w’a buxutini. Kanmen da ɲiiɲen safindi. An do siyugon wurunte, deerun w’an ragana. Sereferen do jin toxo wurunu ɲiiɲen kanma. Sallifanan ga kiɲene donpi yigun korobinsen da ɲiiɲen juri. Xoben saage donxono. Si gumu filli wa telle takki me yi nan xenu, baane nta baane walla. Laxasaran ga kiɲeene, Elimaane Sire Sanba Denba Haluwaara, a da koroosen soxundi. A d’i kittun filli wutu kanmun ŋa na Lajimu Kaman ɲaaga ti alfatiya binnen ŋa.

Kanmun raqen wuɲi, malikiyan yanqa. An wa haadamarenmen walla saqa, feren ga bakka do a raqen do a nuxunen ŋa, mexe raqe nt’a yi. I da Maasina bonondi. A daga taaxu a ti Fuutankon nan ri. Wujunu ku tanmi do fillon taaxuranu sikki, tanjikke do wujunu tunmi xarabe, i ga laxasaran sallini soro tanmi do ɲeru ya na do a batten ŋa. A su ɲeme.

Soro ku tanmi do ɲerun t’a da: «Siixu o n maxa wuyi Maasina ɲiiɲen ŋa.»

I ga da laxasaran salli, i toxo taaxunu. A koota ji ntaxa, fo wo fo nta. I ga tini i wa gilli, i do ɲogongumen yogo gemu. I d’a tirindi: «An giri minne?» A ti: «Degenbere.» I ti: «Degenbere na minna?» A ti: «Axa yaaxen ga gide ke be yi.» I ti: «An giri no kan bire?» A ti i ga da suxuban salli. I ti: «An kira minne?» A ti i ma kira noqu. I ti: «An yaqa minne?» A ti i ma yanqa noqu.

I ti: «Eh! O ra nta dagana wuyi non ŋa. Ɲogomen kiye terende gelli soxuban salle ma saasa, o ra nta dagana.»

Siixu Umoru Fuutanken ti: «Axa taaxu.» I taaxu. Soro ku tanmi do ɲeru, baane su n’i kittiteyen soxu baanen kunken ŋa. An n’an kitti noogen bifindi an yaaxon ŋa. A da koroosen raga. Kamen ga tinmene bire be, a ri i yerendi gide ke kanma. A ga giri nan sigi giden kanma, a ti: «Yere ya ni Degenbere yi ba?» I ti: «Yobo.» A ti: Sere nta Alla tuunu (Alla andataaki). I ke ga da jahadun muuru kinbakkan ŋa koota be, Lajimu Kaman d’a kini n’a wutu Degenbere ya katta Degenbere. I d’a sinma, n’a wutu Fuuta Degenbere yi ya ni, nan dag’a taaxu Degenbere be ga Alla faaren Mediina kaaran ŋa ken ya ni. I m’a tu nan ti Degenbere tana wa yere. I ntax’a tu Degenbere be ga ni. I xa nta Alla ɲamariyen sooxini.

A ti soron tanmi do ɲerun da: «Axa da kunme muuru axa nan ro. Sere be ga n’axa muuru a na waas’axa walla.» A da xaadoyaxaren xiri, jin w’a maxa a da sallijin katu. A da jonban guman bagandi, a da Alla faaren yinmen yintun bagandi, a da xoodan bagandi, a d’i koroosun bagandi, a d’i kini yaxaren ŋa. A ti: An na tigiti ku ya. I renmen wa riini yere a toxon ya ni Tijaani, an d’a ɲi sefene a jigijippi ya. An na ku kin’a yi. A nd’an tirindi, an na ti i ro ke gidinkunme di.

A ti soron tanmi do ɲerun da: «Axa nda ro, gelli sere baane nda bogu bakk’axa yi, axa na bogu non ŋa nan daga ro noqu tana.»

I ro, i taaxu nan dalla. Jogoranme be g’i di, a furunfunti bakka. A ti i ke wa daagana sinmen muuru. I ti: «Eh! An na sinmen kitana minne?» Iyo, a ti, i wa dagana, m’i wa hari tefederi kaawante ken kitana n’a r’i raqen ŋa. A ga bogu, a do Maasinankon ri gemu killen ŋa. I dir’a kanma n’a raga. A ti: «Axa max’in kari. Axa da sinmen kin’in ŋa in na Fuutankon noqu koy’axa yi.» I da sinmen kin’a yi. A ga d’a mini, a war’i kaane. I toxo dagana. Saado a ga riini, Fuutankon bogu nan ro noqu tana. «Ayiwa!», a ti: «I na yere ya.» I ti: «O na ku kitana kan moxo?» A ti: «Axa daga suwa, o na sokken riiti o na yinbe r’a yi.» I daga suwan do sokken riiti. I da yinben ro giden ŋa m’a ga fentini, xa sere nta no.

Futuron ga kiɲeene, Tijaani Aamadu Tijaani ri. A taaxunten wa jeyidaane kanma. A wa direene do giden kanma Banjangara yi. A wa du da: «Eh ba! Ba yo! Eh ba!» Ma xaadoyaxaren g’a walla. A da gidinkunmen ɲoom’a yi, a ti: «An faaba ro yere ya.» Tijaani sigi non ya yi, n’a gangu. Yogonu na t’a da a ɲumi ta baane. Yogonu na ti i sefe. A ti xaadoyaxaren da: «A ro yere ya?» A ti: «Yobo.» A ti: «A da manne tox’an maxa?» Yaxaren d’i bagandi a d’i kin’a yi. A ti: «An na daga taaxu Banjangara. Makki wa Fuuta, Madaani wa Kuɲakaari, Muntaxa wa Ɲooro, Aamadu wa Seegu, Daaye wa Jaala, an ken nan daga taaxu Banjangara.»

A daga taaxu Banjangara na tagayen taga. A da gurudanmun do xaadonun muuru, wujunu tanmi do fillo xarabe. A kiinayi. Baawon katundi, Maasina fanŋen ro. Fanŋen ken xa ga na ro Maasina, sin su wa dagana saheli ya. A da fuurun xobo, nan ri Maasina ɲiiɲen di xasu tunmi. Yugo be saareyen ga xaaxu ɲeri a n’an wara, yaxare be noxon ga kiɲe xasu ɲeri a n’an wara. Ku ga fe, yugon do yaxare Maasina, a d’a su xannen kutu.

Kiinayen ga bogu, Maasina sokken ga kaawa, a da kuren girindi i da yinben rondi gelli Banjangara a ma kara ma Xudaccu. I ga d’a tirindi, a ti i d’i faaba tanbon ya tuga.

Ken ya ni in marenme, i be ga na ti ke duna, a na ti faayi an ŋa sa ke leminanne. Baawo Alla demu na Mahamadu Abudalayi Suwaadu kawandi. N’a rondi konpen di, raqe nta konpe ke yi. Yeliŋen wa kapp’a yi ken konpo baane noxon ŋa, a d’a xata ma a ga tanpini. A kont’a ragana. A ga tanpi, a daga taaxu. A ti yiliŋen da: «An ken ni manne yellin danbe yi?» Yeliŋen ti i ke na duna ya. Kame siine do koota baane su yan baana.

Ku d’i kiyen ɲa nan daga soxu. Jinnanu fe, malikiyanu fe, hadamarenmun ya ni. An gollu ku ya ni tan o g’i masalana. Hooren ga n’i du do ke be sinma, an ɲaana ken ya yi.

Karunga Jaawara do Fuuta Diina

Siixu Umoru Fuutanken ga ri Fuuta Tooro, a d’i ɲaaga jahadun ŋa i bara. A d’i ɲaaga ta fillande i bara. A ga d’i ɲaaga ta sikkande, i ti: «O wa dagana me wari.» Fuutankon daga me wari. Jaxa i ga da me ɲi noqu be, Siixu Umoru daga du yilla jabangurudan ŋa, a kira i terinkana. I da girifen jong’a yi i m’a tu. I ga duguta mewallen ŋa i ri kaanun ŋa, nan daga katta Siixu Umoru Fuutanken ŋa. I ti: «Siixu!» A ti: «N naamu.» I ti: «An ga d’o ɲaaga jahadun ŋa, muruxunten wa Fuuta gell’an ra ga Alla ɲaagana o d’a ga dagana. O na dag’an deema jahadun ŋa.» A ti: I ra nt’a yi. N’a wutu yere nan dag’a wara Makka, nan dangi Makka nan dag’a wara kinbakkan ŋa, duna noxo ke daroyen ni kamo karagi siine terende ya yi. An ga daga noqu su yi, an wa ken muruxunte ɲiini no. I ke ra nt’a terendini. I ti: «Yaal’o ga do ke be an wa tu ya ba ?» A ti: I w’a tu. Axa na do Fuuta kollangan ya. Ken ra nta dagana.

Xa soro beenu ga na daga do diinan ŋa, Alla wa barake roono kun di. I beenu ga na toxo yere, axa ga toxo yere do soxen ya, hari na barake ro soxen ŋa. Xa a ma ti hari na barake r’i kamanu d’i kitawun ŋa de! I soxono ya abada, mukke nda yanq’i ya, i g’an dorono ti yigandi sire be, ken ni larun ya.

Siixu Umoru Fuutanken daga jahadun wutu Dingiraye. A ri Tanbabugari raqen raga Tanbawura. Tanbakunda fe de! A d’a yokken bagandi. A ri Garan Masa raqen raga Kuɲakaari. A d’a yokken bagandi. A ri Ɲaxalengaran ŋa Yelimaane, a d’a yokken bagandi. A ri yanqa Ɲooro Xoore. Juumu kaban wa no, Alla dugulen toxon w’a maxa. A d’a ɲaaga, Juumu kaban da sefeyin lenmu tanmi do fillo dabari na i kin’a yi, n’alfaatiya wut’a da. Siixu ti: I d’a tu. Alla da ren yugu tanmi do fillo ya laayidun wut’i da. An ga da sefeye su safa, renme ya toxon n’a yi. I nta do ken ŋa. Alla ɲaage giden w’an maxa, an n’a kin’i ya i n’i teŋen taax’a yi ta sikko.

A da giden bagandi a d’a kini Siixu Umoru Fuutanken ŋa. A da i teŋen taax’a yi.

A taaxu Ɲooro na tagayen taga. A da Ɲooro Jaawara ɲaaga. I tuubi. A da Kagorota ɲaaga, i tuubi. A da fullun ɲaaga, i tuubi. I da diinan senbendi Ɲooro, juman tage.

A da gangon gangu, sere su kiye terende ra ga juman tagana an da, an ga riini sallifanan gemundi, an nan ri juman salli.

Ken koota jinna yugu xase Sinxe Silemaanu, a wa saqa Jegibe. Sere kari dindan w’a maxa, tagan taanen w’a maxa, mariton w’a maxa, ɲonoko funsun sikki w’a maxa, fatan gadan w’a maxa. A nda ro gunnen ŋa, a wa wandi faaba karini. Tenen jara w’a maxa, jinna yaxaren ya ni. Konbota baanen ga sikk’a gijinmen ŋa. A taaxunten wa jiba xurungun binnen kanma. Kuren w’a maxa, a ga na ɲi riini salli Ɲooro wujune do komo karagi xarabe wa d’a batten ŋa. I na ri salli. Sallifanan ga na salli i na saage. Fullun na t’a da «Karunga Ceddo». A da ta fillo ɲa. Ta sikkande, a da Fuutankon tirindi Ceddo wure ya. I ti Ceddo na xo sere be ga ma tuubi ya. A ti: «Siixu!» Siixu ti: «N naamu.» A ti: An nan sefe Fuutankon da. I ke feti Ceddo yi de! Fuutankon ti: «An ken ni mani ya?» A ti i ke ni Jaawaranken ya. I ti yaala Ɲooro yere Jaawaran digaame duran w’a di ba? A t’a w’a di. «Iyo,» i ti: «o w’a mulla an na Jaawaran digaamen ko o n’a mugu.» A d’i kitten doppa tagayen ŋa, wujune ke do kamon karagi marafa, i da kattan texundi. Bunan tiiden d’a finandi. A ti: «Ke ya ni Jaawaran sefen ŋa.»

A do wujune ke do kamon karagi xaraben saage a da Jagibe muuru. Juma fillanden ri i ma ri salli. Juma sikkanden ri i ma ri salli. Siixu da faaren xay’a yi. Eh!, a ti i ke bara ya mene. Kingi jaarun giri nan sigi. I ti: «Axa n’a tu de!» Karunga ti i bara, Sirakoro bara, Neremiiju bara, Turungunbe bara, Jaara bara, Xudaccu bara.

Siixu taaxu dinmanun sikki ga tinme bire be, a da salaatul fatiyan raga, Alla dugulen toxon ya ni. Jinnanun giri Ɲooro wuron kaananan ŋa, nan daga Karunga siiti Jagibe, nan ri a do kaccun soxundi Siixu Umoru Fuutanken wure Ɲooro. A d’i kitten sox’a kanma. A ti: «Karunga!» A ti: «N naamu.» A ti: «An wa yere tu ba?» A ti i w’a tu. Siixu da kaafan bagandi, nan ti Karunga: «Juma riye an wa riini salli ba ma an nta riini?» A ti i nta riini. «Iyo!», a ti: «An ga nta riini in w’a karini.» Korunga ti: «Ke labo be g’an maxa ba?» A ti: «Yobo.» A ti ke ra nt’i ke Karunga karini. Baawo ke gan katt’i ke karini, i nta tini i da Birante Karunga. Birante da yugu karagi ya saara mene. I ken xasa fillon ŋa, fillon na xas’i ke ya. Jinnan ya n’an maxa a d’in riiti. Jinnan w’in xa maxa a ra w’in denne Jagibe. Yaxanbaane ke soxunte a da Tenen Jara gangu. Jinna yaxare ke d’i kitten fuutu gelli Jagibe, na Karunga do kaccun wutu Ɲooro, nan dag’a soxondi genden di Jagibe.

Ken koota geden jaabanten w’a maxa tandume sogone. A nda ɲaaxama a wa yanqana geden di. I na giden bifindi a raqen ŋa. An ga na Alla ɲaaga a nt’a walla. Yillen ga na kare a na bogu. Siixu da kuren girindi Ɲooro i ri Jagibe raqen raga. A ti wujunu tanmi do fillo na deben kinxennan raga, wujunu tanmi do fillo na saahelin raga, wujunu tanmi do fillo na fankitten raga, i na kinbakkan wara Karunga kaane de! A na bogu. I toxo bunan katta.

Beteyen ga kiɲe, yaxanbaane ke da kuren bagandi. Wujune ke do kamon karagi donpi yugo, jiba xurungun binne, dafan binne, bongu, ceero, caaju, dafe be korobincen xullen ga ni a nt’a yi. I yugo su g’a di, yaxanbaane w’a kanma, latagiirin w’an maxa raqu filli w’a yi, bunan do mexen w’an maxa. Wolonŋen wunon d’a doroken w’an ŋa. Maxituumi xooren beretinten w’an jon ŋa. Yaxanbaane ke yinme kurufi xooren w’a yinkollan ŋa. Fatangadan w’a maxa. A wuyin ŋa tanɲere do xaaxu sikki. A taaxunten wa si yugon kanm’a wuyun ŋa tanpille do xaaxu sikki. Salli fanan ga kiɲene a d’i saagandi.

Ken falle yaxanbaane giri nan daga katta Siixu ya. A ti: «Elimaane Sire Sanba Denba Haluwara, in w’a mulla an na duwaawu kin’in ŋa in nan daga Karunga raga.» A ti: «An yaaxe nta Karunga yi ba?» A ti: «In yaaxen w’a yi.» A ti: «A nta regene kundu. Ke be g’a ragana ken ni Alla toxon ya. Marafa ra nt’a ragana, kitte ra nt’a ragana, fatangada ra nt’a ragana, mexe ra nt’a ragana.» A saage Siixu ɲaagana, ma a ga tinmene ta sikko di. Ayiwa, a ti: Daga i ke ma an ɲamari an g’a ragana. An ga n’a raga a n liŋ’in da. An ga na kont’a yi xa, i nt’an langana.

A da killen wutu ma a ga dagana jaatari yaxanbaane ke kaane. Latagiiri ke be g’a maxa a d’a tukk’a yi na kattan texundi. Karunga m’a faayi. I toxo dagana. A saage dagana sig’a kaane ta fillandin ŋa. A da xaraɲa ke tukk’a yi na kattan texundi. Karunga m’a faayi. Ta sikkandin ŋa a r’a yi sikki du kaane gidin nuxunnen ŋa. Karunga do si yugon daga jaatar’a kaane. A t’a da: «Kawu an na manne muurunu?» A ti: «In na d’an ya yi. In g’an ragana.» «Eh!», a ti: «In ke ni Birante Karunga ya yi wo.» A ti: «In w’a tu wallahi, in w’a tu. In na d’an ŋa in g’an ragana ya.»

«Eyiwa!», a ti: «An moxo sirondi.» Karunga d’i yaqen taaxundi gidin nuxunnen ŋa. A d’i kitten ro sikkaaran di, na fatangadan bagandi. A d’a dabari ti tanpile do yanxabaanu karagi ya yi moodin ne. I d’a soxondi xaaruten di siine xasu tanmi do fillo. Haadamarenmen foren wa kapp’a yi, keteyen wa kapp’a yi, tuuru kanben wa kapp’a yi, kanŋen wa kapp’a yi, yaxarin xooren salli jin wa kapp’a yi. A ga n’an sanpa an yinkollan ŋa, koosinden w’a wuttu gell’an tan degeren ŋa, an ga na ɲi kiɲene an xorin fuulan ŋa ken bire an neenen bogu an fuŋu sogone. A tox’a xatana, a tox’a xatana, i ga riini Fuuta diinan ŋa a da si yugo ke ɲa a d’a kobi. A daga jaatar’a kanma, n’a sanp’i yinkollan ŋa, a neenen toxo yarayalla. Siixu ti: «In da ke ya k’an da. An nta Karunga tu.»

Siixu do kuren giri Ɲooro, i ga ri Jinnamaxanbugu, a ti: «Yere xa toxo?» I ti: «Yere ya toxon ni Jinnamaxanbugu.» I dangi. I ri Sirakoro, i dangi. I ri Turungunbe, i dangi. I ri Meenemeeno, a da katta baane katu Fuuta yi a da yinben ro deben ŋa. Siixu ti: «Yere xa toxo?» I ti: «Meenemeeno.» A ti Meenemeeno: «Mawuna ta Meenemeeno fusa ta (Debe ke nta karene a ntaxa xoorono.).» Siixu Umoru Fuutanken ga dangi na kaanu beenu ɲi no kun kaanu ya na no. Fo nta kapp’i ya, fo nta bakk’i ya. I ri Basaaxa. A da katta baane katu i dangi nan ri Nsanna. Elimaane Sire Sanba Denba Alimuxutaari Haluwara, i da gunpunqullen sigindi a taaxu.

Ken koota Baafin Danbele wa d’a batten ŋa. Diinan darappon n’a ya maxa. Kame sogone wuno w’a yi, duŋaru sikki w’a yinkollan ŋa, tanjikke yidan xare segunten w’a maxa, n’i boto. Kaccun w’a yi, i wa siitini a xoodon ŋa. A ga na ro jahadun di a wa yidanxare wuttu i teyen di, a wa yidanxare wuttu i noogen di. Dunxanŋun do fulun wa d’a batten ŋa. Ganbari gumun wa d’a batten ŋa, a wa poyi regene.

Moodin ro xiliwan ŋa xaso do bito tanmi. Diina be ga do Karunga batten ŋa i sanqi.

A da Alla ɲaaga na Karunga yaqen kita. A da kanŋen caakan bagandi n’a kini Jogoraamen ŋa, a nan dag’a kini Karunga yaqen ŋa. A tere ma a ga riini a ɲi wanqindilanben ŋa. A da kancaakan wutu n’a kin’a yi, nan ti: Siixu ti i nta do Karunga yi de! Baawo a ma fo ɲa i ya. I na d’an ya. I ga n’an yaxi, i wa kanŋen xaraxan tagana an da n’an soxundi a yi. I wa dagana an taaxundi Seegu.

A ti: Axa daga taaxu. Doroke wa Karunga maxa, kame do sefiyin ren baane ya n’a yi. A nta wanqini. I ga n’a neene na doroke ke kit’a yi koota su, i wa faaren walla axa yi. Axa na ri a ɲi wanqindilanben ŋa, axa n’a raga.

A toxo yaxabaane ke neenene. I nda soxu wuron di, a nda kat’a yi, a na dire bakk’a wure. A nda ti a da manne? A na ti: «Ayi in ke ra ntaxa tintono an ŋa mene. O gille Jaggibe xasu manime? Xasu ɲeri. Doroke ke be g’an xannen ŋa an d’a wa sere karini. Sere foren ya n’a yi. O ga soxu, timen wa xo n’in ke kari. An na doroke ke ya bagandini in na dag’a wanqi. A nda xura bire be, ken bire o na soxu.»

A d’a neene na bog’a yi. A ga daga wanqindilanben ŋa a da faaren xayi Siixu Umoru Fuutanken ŋa. I da killen wutu, ma i ga riini yaxanbaane ke taaxunten ŋa, kurufu xoore ke w’a yinkollan ŋa, latagiirin wa saq’a taantun kanma, korofan w’a yi, siyugo ke wa yetini. I ga da salaamu aleyikumun ɲa, a ga da kurufen bog’i yinmen ŋa, a d’i yinmen wutu na tannaxate ke yaxanbaanen faayi, sere baane yan toxo sin kanma. Tanjikke ke do kabun su kanu nan yere. Ke be ga toxo sin kanma a toxo malini garabuusin ŋa. Sin ga na guruda kita a wa warene a di, a nda bedege kita a warene a di. Ma i ga riini Siixu taaxunten ŋa. Siixu t’a da mannen ɲa? A ti: «O daga na Karunga ɲi taaxunu. O d’a kuuɲi, a d’o ɲimi. A ga d’i yinmen wutu n’o faayi, tanjike ke do kabu kanu nan yere. I ke baane ya ma yere.» Siixu ti: «An xa ma ri moxo yi mene.» Ku beenu ga yere, Karunga ti da: «Axa gir’axa n daga katta Siixu yi. A n ri i wa kalla lenki. Xa saad’i ga kalla digaame be g’i maxa i n’a k’a da.»

Siixu ri. A t’a n’i yaqe ke xiri.

Sigumen dag’a wutu lanben ŋa. I ga r’a yanqandi, a toxo direne. A w’i du da: «Bisimillayi, in kiina da manne ɲa axa yi? Axa ri manne muur’o kan di? Axa da manne neqaati tunsi o yi? Axa tanbon ya n’o yi ba?» «Eh!», Karunga ti: «Sabari.» A ti: «Axa d’in yaqe ke tirindi gell’in ga d’a yaxi koota be, yaala a da xatti yiga torun tunmi xattin ga fe ba?» Yaxare ke ti: «Ayi.» A ti: «Gell’in ga d’an yaxi an ter’an ta yi ba?» A ti: «Ayi.» A ti: «Gell’in ga d’an yexi in d’an katu ba?» A ti: «Ayi.»

Iyo! A ti: I wa kalla. An ga d’a wari fulaanen ga d’i ke kita an ya d’a ɲa. A ti Siixu Umoru Fuutanken d’i wa kalla. Baawo i ga na tuubi lenki i wa tini i kenu kallen ya. Xa i w’an ɲaagana, katta baane ke be g’i marafa ke, i n’a kat’i si ke yi sere n maxa set’i yi.

A da katta baane ke texundi. Siyugo ke xeere nan daga xenu. Siixu ti i na yaxare ke fina soxundi i n’a xurusi. Karunga n’a wari diminna na bog’a butten ŋa. Baawo n’a wutu Jaggibe nan r’a wara yere, i ke ga konto yugo be yi, i ga r’a raga kundu, yaxaren ya d’a ɲa. I da yaxare ke soxundi n’a xurusi, i ri Karunga soxundi n’a xurusi. Yaxanbaane ke wa saqa N'sanna.