SAAREYEN XIBAARU
©Équipe de traduction soninké-1999
Natalinu/Dessins:
Susan Smeltzer
Michael Harrar
Mary Crickmore
ENDA Tiers-Monde
Yonki saha o kaanun noxon ŋa, yonki saha nuxunton
danŋa; ken ni hanmi ya, hanmi be ga ni o su xibaare yi. Ke kitaabe maanan ni ya na feera kita ken hanmi ya. Ke kitaabe ga sefene xibaaru beenu kanma,
kun ni:
· Fi beenu ga ɲaana sababu yi na borokaaxun kiɲa yugun do yaxarun ŋa, do borokaaxun safaaru dantanto yogo yi.
·
Nuxunton
xosonden sababunu.
· Nuxunton yittiwutiye.
· Noxo ga wutini moxo be do bera ra ga warene renmun do me naxa moxo be.
· Fore gabe joqen sababunu jalan noxon ŋa do jalan falle.
· Moxo be a ga tuyini ti foren siren ni, do foren yittu.
· Fiinu beenu ga sikki nuxunten ra ga nta saarene ma i ga na a noxon booxo na a saarandi, do ken ɲaŋi moxo.
· Moxo be nuxunten saare waxatin jaaten ga ragene.
·
Nuxuntaaxun goloqu.
·
SIDA ni manni, do a ga janbene (jetini) moxo be.
Axa na tu ti Xuusaane doxotoran xirise, Kamisoxo do Salli
Jabbira a xa ga ni Xuusaane doxotoronkan golliɲaŋaana yi, i da ke
kitaabe nuxudunfon xara nan duŋe ti a yi.
O maamanden wa katta soro beenu su ga da dudoxoto kitaabe ke dabarinden
ŋa, kun ga ni:
·
Mahamadu
Bonmu yi, a ya ga da kitaabe ke yilla sooninkanxannen ŋa.
·
Busefi Dalla
Saranbunu, Dawuda Jewune, Baaba Jaara Saranbunu, Buubu Gaata Jabbira, Salli
Saranbunu, ado D.NA.F.F.A soro, ti
safandun faami moxo siren koroosinden ŋa.
·
Muusa Dalla
Saranbunu, koroosindaana.
·
Kamisoxi do
Salli Jabbira, i ya ga ni o geesundaanon ŋa yonki saha killen kanma.
Na ke kitaabe ɲa axa su danŋa nafa fo yi. Hari na o faamuyen jiidi!
Équipe
de traduction soninké, Kayes, Mali
Alla
ya n da hadamarenmun do daabanun taga
na i riiti duna di, fo wo fo do i jiidi moxo. Fiinu yogonu wa ɲaana
yaxaren faten di kuudo a na kati noxon wuttu do a ga saarene moxo be jamu do
xeeri di. Alla ya n da kun fiinu xa
sababu. An ga na kun fiinu batu, an do yonki saha wa toqo doome.
Manni na
yaxaren kabana noxo wutten ŋa? Wattu naxati wa a di, kun wa yaxaren kabana
na noxon wutu.
1. Yugu yogonu
wa a di, renme nta kun faten di. Jaara nta ken ŋa. Masi yogo wa
doxotoronka xooron di a ga yugon menin faayini gelli a ra ga ɲaana renme
yi.
2.
Yaxaru yogonu xa ra nta renme saarana bawo i saarekan
watunten ni. Yaxaru yogonu xa do borokaaxun wa saarene. Jaara nta ken ŋa. I nan xawa dagana du faayi
doxotoron ne na a tu gelli ken ya ga ni.
3.
Yaxaru yogonu xa foren sire feti. Ken wa i kabana na
laadan wari ti i moxon ŋa. Ken xa ra wa i kabana noxon wuttu. Foren yittu
yogonu wa a di, yaxaren ra ga i tirindini doxotoron ŋa gelli a ga a tu ti
foren xibaaren ya ni i saareyen-balaaxun ŋa. A nta xawa na kun yittu xobo
saxan di walla xa yaalanaanon maxa. Doxotoron baane ma faramasi gaagaanan baane ya na kun
yittu wuti moxon tu.
4. 
Watte yogo ra
wa furunfuncun bagandini saarekan noxon di. Ken watte ga na dalla, a ra wa
saarekan sutunu. Saarekan (renga) xa ga na suti, yaxaren ra nta noxo wuttu.
Watte ke falle:
Yugon do yaxaren su nan xawa jaarene doome (pingunde) doxotoron ne.
Yaxaru yogonu wa a di, i ga na jaare i ra wa noxon wuttu. Pingunden falle,
furunfuncun ga ma sanku su, booxonden (operenden) nan xawa ɲaana yaxare ke
yi. Doxotoron ra wa saareka sutunten wuɲini. Booxonde ke ra nta ɲaana
doxotoronkan falle.
Kaagume
su nan xawa du tangana ke watte yi. O nan xawa a tuunu watte ke ga jetini (janbene) o yi
moxo be. Watte ke ra wa kitene saqalenmaaxu di yugo do yaxare naxa. Watte ke ra
wa ɲiini seren ŋa xa a muxunten ga a faten di. Ken saabu da, beesu
nan xawa katta du da bawo watte ke kitene saqalenmaaxun ya di. Ken ya n sigi xadi yugon do yaxare, i filli su gan
xawa jaarene doome. Watte ke nan gaba sere borokon ya yi Maali noxon di yere.
Fiinu
sikki wa xosonden sababunu.
1.
A
sababun ra wa ɲaana renmen watuyen ŋa saaxen noxon di. Yaxaren xosonden
sababun ga na ɲa ken ŋa, a ra wa yillene noxon wuttu ken falle nan
saare fo wo fo ga nta renmen do saaxen kitana.
2. A sababun ra
wa kitene saarekan di. Ken ŋa, doxotoron nan xawa saarekan “operene”.
Gelli yaxaren ga xosondi ta gabe, a nan
xawa doxotoron tuyindini ken ŋa.
3. Wattu yogonu ra wa xosonden
sababunu. Yogonu xa ra wa jetini saqalenmaaxun di. Axa na
doxotoron tirindi kuudo axa soro filli di baane be ga ma saha ken nan tuyi.
Yugon do yaxaren su nan xawa jaarene saqalenmaaxun di. Axa na doxotoron tirindi kuudo axa soro
filli di baane be ga ma saha ken nan tuyi.
Yugon do yaxaren su nan xawa jaarene doome ku wattu ya.
Gelli
doxotoron ga na pingunu naxati, karago ma tunmu yinme safa an da, an nan xawa i
su wuttu. An ga na jaaranden joppa
nan yille a walla saado yittun ga ɲemene, watten
ra wa saagene katti an ŋa, do xadi, a ra wa tallan xotono. Yittifuncun xa
wuti moxon na ken moxo ya di. Doxotoron ga da haqe be ko yittun wutiyen
ŋa, maxa dangi ken di. Maxa
a haqen xa kontondi. An ga na a haqen kontondi, fo wa bakka yitten senben
ŋa, ken di, an da an xaalisin sedi xafu kafini an yonki sahan ŋa.
Yaxaren nan gaba noxon kitana laadan joppeye bita tanmu do sikkandi
katti a bita tanmu do tunmundin ya. Selli watte ga nta saarekan ŋa, ji
salaqe yogo wa bakka. An ga na ji salaqe ke wari bakka du ya, ken biren ya ni
noxo wuti waxatin ŋa.
Yaxaren ga
nta a mulla na noxo kita, a na ji salaqe ke koroosi. Gelli ji ke ga na xura nan
singiti, ken wa a koyini ti noxon wuti biren dangi, a do yugon ra wa saqa na a
ɲi a nta noxo kitana. Gelli ji ke xullen ga ni, a salaqen ga ni do a
jinman ga ni xoyi yaalo, ken biren ya ni noxo wuti biren ŋa. An ga
nta a mulla na noxo kita an na bito
naxati ɲa ken waxati falle an do yugo nan maxa kafi. Ji xulle ke giyan ga
na yille, salaxoye ga ntaxa a yi; noxon
nta gaba wutini ken biren ŋa. Natalindu beenu ga kaara 11, xa da i faayi.
Yaxaren ga a mulla na a tu gelli i nuxunten ga ni, a na xason ya jaaten
ragana na a wutu a laada lagaren ŋa. Gelli a ga da xasu sikki ɲa na a
ɲi a ma laadan wari, a na daga doxotoron ne. Doxotoron ga
na i kitten saxu a saarekan kanma, a wa a alihaalan tuunu. A ga na tu ti saareka ke
joppe xoorono, ken wure ni ti renmen wa a noxon di. Gelli fo ga ma kafi saarekan
xooroyen ŋa, a wa a ɲiini fo yogo da yaxaren kaba i laadan walla. Ken fo yogo
ra wa ɲaana watte ma foron konto yi. Yaxaren ga na noxon kita, a nan gaba
a konbonun ga dinkono. Yogonu wa ficcene, segerun wa yogonu xa ragana na a
ɲi i nta ficcene. Yaxaren ga nta a
mulla nan sappindi, walla xa senbe ga nta a yi na nuxuntaaxun muɲi na a
sababun ɲa watte yi, yittifuncu wa no, i ga yaxaren kabana na noxon wutu
bire be a ga na ɲi yittu ku wuttu. A do i kiina nan xawa me faamunu saado
a ga yittu ku wuttu. Xason di, koota su
a ga na yittifunce wutu, ken wa a kabana na noxon kita ken xaso noxon di.
Yaxaren ga na
mungu ke yitte wutten ŋa hari koota baane, ken wa fiinun su ɲaxamini
bawo a wa laadan walla ken sigira yi, ken falle, a ra wa noxon kitana. Xa a ga
ma mungu yittifunce ke wutten ŋa hari koota baane, a nta noxo kitana. A ga
na yittifunce ke wutten sigindi, a ra wa noxon kitana.
Yittifuncun xabiilanu filli ya na a di, i ga yaxaren kabana na noxon
wutu, i ga i xilli ti “pilili”.
·
Xabiila fana, (natalinde be ga kaara 12 yi) ken wa
wutini xason muuman noxon ŋa koota su funci baane, ken ga genme koyu
naxati ya. Hari na yaxaren toxo laadan
noxon ŋa, a wa a wuttu bawo yitte ke jaatanten ya ni na a gemundi koyu
naxati ya.
·
Xabiila fillandi, ken wutini koyu sikki ya noxon
ŋa xason di. A ken nta wutini na
yaxaren toxo laadan noxon ŋa.
Yittifuncun xabiilanu ku di, xabiila fana ke ya siren ni na a sababun
ɲa a wuti moxon ŋa. Bawo a jaatanten ya ni na a gemundi xason
ŋa, munguye nta jewu na yaxaren kita a wutunden ŋa. Ganta koyi sikkin yittifunce ke xallen
ŋa, munguyen ra wa yaxaren kitana bawo a ga koyi baane be ɲaana a ga
nta yittifuncun wuttu; fo ra wa saqa koyen kanma a maxa. Na an toxo yittifunce ke wutunden ŋa,
an nan xawa du koroosini munguyen ŋa, bawo an ga na toxo mungunu i
wutunden ŋa su, noxon nan jewu kitene.
Fo be ga
yugon kabana na noxon taaxu yaxaren ŋa, ken ni ya a na manan ro du ya, i
ga mana be xilli ti "préservatif”
walla xa “condom" a do yaxaren ga na ɲi kafini. "Préservatif” ke wa
kitene faramasinun di.
Ren gaben ga sere be maxa a ga ntaxa fo tana mulla, doxotoron ra wa
yugon do yaxaren su ren kite killun siitini. Ken ŋa, an nan xawa a tuunu
gelli an ga ntaxa nimisini do ren kiteye yi bawo ren kite killu ku siiti falle
doxotoron maxa, an ra ntaxa renme kitana xadi. Doxotoronun ra wa axa xibaarini
siri axa bangeyun kanma.
1.
Saareye gaben wa foron joqen kiɲana yaxaren
ŋa, ma a ga na a ɲi a ga yigandi siren yigana na xatin xa mini.
2.
Yaxaren wuyun ga ma siino tanmi do segu baga, a ga na
noxon wutu ken xa ra wa foron joqen kiɲana a yi. A renmen xa, a nta gaba a
ga yonki saha kitana. An ga na yaxare
yaxi a ga siino tanmi do naxato yi, a ga na noxo wutu ken siine yi, ken ra wa
foron joqen kiɲana a yi saare biren ŋa.
3. Yaxare
be ga da renmen gaben saara,
a wuyun ga na dangi tannaxate siine di, a ga na saare; a nan
xoto a ga yonki saha kitana. Ken xa ra wa foron joqen kiɲana a yi, ma a ga
na a ɲi a ga yigandi siren yigana na xatin xa mini.
A
wa tuyini yaaxan wuredun faten di, do digiɲa, do segeɲu. A
ga na ɲi i ga xura siri, foren
kontoyen ya ni. Walla xa an ga
na soomon faten do digiɲan tirinqisi, tirinqisinden falle, an ga da foron
killen wari ken sigira yi, a wure
ni foren ma gabo. Fore gabe ga nta an
di, tiirun wa an ragana; fanka nta an di, an fiinun su xa nan mula. Ken watte
wa xilli ti: foronkonto. Foronkonton nan gaba yaxarun ya yi, xa a wa yugun kitana,
a wa lemunun xa kitana. Foronkonton ga
sere be yi, a wa a kaman walla doori yigeyen ŋa (tuxa, gidi mulle, doore);
ken xa nta fo sirono foren ŋa.
Foren Kontoyen Taagumansu
· Yaaxen wuredu faten ga xura.
·
Digiɲan
ga xura.
·
Segeɲun
ga xura.
· Tanpiyen do lanpuntaaxu.
I wa kitene
faramasin ŋa. I toxon ni mexe (le fer) do
asidi foliki (acide folique). Doxotoron
ra wa axa faamundini ku safaaru wuti moxon ŋa.
Gelli
faramasi ga nta axa deben di, axa ra wa butte buyinte ma butte soronten yigana,
walla xa sondonme ma faradinlenme, kun su xa ni safaare siru ya foren da.
Axa ga
ma kun su kita, deru yogonu wa seren foren gabondini xoyi kiide, molle,
faatatan do siire dere.
Yigefo tananu xo tiyen do tamaren do tigan do mollo, kun xa ni safaare 
sire ya foren
da. Xa butten do sondonmen do faradinlenmen ya n fasu diinanta ku kuttu su ya. Sere be ga dooren yigana, a nan
xawa yigandin xabiila gabe yigana kafini safaaru beenu ga fo sirono foren
ŋa. Sere ke nan xawa doori yigeyen walla. Ken sere ga na foren gaben kita,
a yonkin wa sahana.
Yitten su feti yaxarin nuxunten yitte yi. A ga na yitten wutu, yitte ke
wa kiɲene a saarekan xa yi. Yittu yogonu nta siri ti leminen ŋa saaxen
noxon di. Saado a ga yitte wuttu a na doxotoron tirindi fina. Yittu beenu toxon
ga ni "tétracyclines", i ga wattu yogonu jaarana xoyi: texuye,
nuxudunwure, togotokke, tanji killun watte...; yaxarin nuxunte nta xawa kun
yittu wuttu doxotoron ya ga ma a ɲaamari falle. Maxa yitte wutu an ga nta
yitte be tu. Maxa yitte xobo abada yitti yaalaanon maxa.
|
Foren Yittun do Niwakinin
nan siri ti nuxunten ŋa. XA an nan maxa yitte tana su wutu, doxotoron ga ma an ɲaamari! |
Yitte be ga yaxarin nuxunten foren senondini, ken nan siri ti a renmen
xa yi, bawo a wa fo kappa renmen do saaxen su foren ŋa. Yittu beenu ga fo
kappa foren ŋa, yaxarin nuxunten nan xawa kun ya wuttu. Niwakini, i ga
tini “chloroquine” faransinxannen ŋa, a nan siri ti yaxarin nuxunten
renmen ŋa gelli saaxen ga funcu sikki wuttu koye su noxon di. A wa renmen
do saaxen su kisini samaaman tewoyen ŋa. Yaxarin nuxunten ga na wati, a
renmen xa ra wa watini. Niwakinin wa fo sirono yaxarin nuxunten do i renmen
ŋa gelli a ga na doxotoron ɲaamariyen batu.
1.
Noxon ga na xasu karagi kita, renmen soxu moxon wa
yillene, do a wa saagene du yonkono saaxen noxon di. Saaxen ga ma yonkoye tu du yi, a nan
xawa dagana jewoye di doxotoron ne. Na a wutu xasu karagi ya, renmen nan xawa
du yonkono saaxen noxon di ma a saare koota, selli toora ga nta renmen ŋa.
2.
Doxotoron
nan xawa nuxunten faayini xaso su di na a tu gelli a ga jemu di. Doxotoron ga
na watte wari nuxunten ŋa, a nan xawa a tuyindini saado fin ga xotono.
Doxotoron na faayindi kahitin kini a yi. A nan xawa na doxotoron digaamun batu.
O ga
riini alihaalanu beenu ko, yaxare be ga na ɲi kun di; a nan xawa dagana
bire su doxotoron banŋen ŋa. A ga na faarati doxotoron di, ken nta
siri ti a yi.
1.
Yaxare be noxon ga dangi xasu
tunmi di foren ga finna bakka a yi, a nan xawa dagana doxotoron ne.
2.
A
ga na jin joxu na a ɲi a ma saare, ken xa nan xawa koroosini doxotoron ne.
3.
Yaxarin
nuxunten sunpon wure ga na ɲi a mamana jala ga fe, a deŋe karaman
ŋa doxotoron ne.
4.
Bito
dantanto yaxaren saare falle, a ga na tewoyi; a deŋe doxotoron ne.
5. Nuxunten yaaxudun (yeeso) ga
na fanka, yinmankaran ga a yi, a kittun xa ga fanka, a nan xawa dagana
doxotoron ne. A taanun ga na fanka na a ɲi a yaaxudun (yeeso) ma fanka ken feti
toora yi. Yaxarin nuxunten taanun nan gaba fankana.
6.
Yaxaren
ga na saare, xoxonon ga ma ri, a deŋe doxotoron ne.
7. Yaxaren saare
falle foren ga finna bakka a yi, a deŋe doxotoron ne.
Doxotoronun ra wa yaxaren noxon booxono na a saarandi. Saareyen ga na
xoto yaxaru beenu maxa, ma i ga ma demu na renme kita, ken nan gaba kun ya
kitana. I ga ma
daga doxotoron ne su, i do i renmen su ra wa kalla. Ken booxonde toxon ni
tubaabun xannen di ti: "césarienne". Booxonde ke ga na ɲi
ɲaana, doxotoron wa xenqon yittun roono yaxaren ŋa na a xenqendi. Yaxaren ga na
xenqe, doxotoron na i gollen dabari. A ga na renmen bagandi saaxen noxo, a na
yille saarekan do noxon su lippi.
Booxonden ga na ɲa saado renme ke ga kalla, toora su nta riini
renme ke kita. Jalan ga na dalla ta di su, doxotoron wa a ɲiini renmen ga
kara, xa fo nta saaxen kitana.
O nta xawa kanna nuxuntaaxu yi:
1. Noxon ga na
kiɲe waxati yogo yi, gijinmen bonteyen feti baasi ya.
2. Xoodon watten
xa feti baasi ya.
3. Noxon
kaawayen feti duran baasi ya xa a ra wa yaxaren tanpindini. Sengeten do fanson
nan siri ti noxo kaawayen ŋa.
4. Taanun
fankayen feti baasi ya. Nuxunte nta xawa dallana sikki, a nan xawa saqa ya. A
nta xawa sappe tana yigana maxafon sappen falle.
Na a joppa laada lagaren koota fanan ŋa, kamo
filli do tansege (280) bito ga na tinme, nuxunten nan xawa saarene. Ken wa
genme 40 koye yi, ken wa genme xasu kabi (9) do bito tanmi (10) ya. Xa yaxaru
yogonu wa saarene 280 bito kaane, yogonu xa wa dangini 280 bito di.
Ke natalinde wa
yaxaren noxon tage moxo koyini. Noqu binne, ken ni sumalle ya yi renmen ga saqa
a noxon di. O ra wa tiini ken ni “saarekan” ya walla xa “renga”. Xutunxuta yogo wa saareka ke kaaron filli
baananbe su ya i ga xilli ti "ovaire" (yellinkaanu). Noqu gille mise be ga saarekan wuredun
ŋa, ken ni yaxaren saarekillen ya (yaxaraaxu). Yelle be ga bakka yellinkan
di, ken yelle do yugon menin ga ma gemu, ken yelle ya n bonno, ken falle, yaxaren na ri laadan wari.
Xa yelle ke
do yugon menin ga na gemu nan kafi me yi, ken ya n ɲaana noxon ŋa, sonkan xa na ɲa saarekan noxon di.
Ke natalinde wa renmen soxu moxon koyini saarenkan noxon di. A wa a koyini ti noxon wa xaso baane yi. A
xooroyen wa xoyi yilli funcen moxo. Hadamarenme giya su nta a yi.
Ke natalinde wa a koyini ti noxon wa xasu filli ya.
Ke natalinde, a wa xasu filli renme koyini o yi. Yinkollan do taanun do
kittun wa a yi; kafini sondonmen do foren ŋa. A roxen ni xa a wa natalinde ke bakka
xooroye di
Ke
natalinde wa xasu sikki noxo koyini o yi. Leminen joppe xoorono. Ken biren
ŋa, doxotoron ra wa a tuunu gelli noxo ga ni ma noxo ga fe.
Ke
natalinde wa a koyini ti noxon wa xasu
naxati ya.
Ke
natalinde wa xasu naxati renme xooroyen koyini o yi.
Ke
natalinde wa xasu karagi noxo koyini. Saaxen wa a tu keeta ti fo wa yonkene i
noxon di.
Ke natalinde
wa a koyini ti noxon wa xasu tunmi ya.
Ke
natalinde wa a koyini ti noxon wa xasu ɲeeri ya.
Ke natalinde wa a koyini ti noxon wa xasu segi ya.
Ke natalinde wa a koyini ti noxon wa xasu kabi ya.
Ke natalinde wa a koyini ti renmen kiɲe saareye yi.
|
|
Watte
bure bange saasa a toxon ga ni SIDA. Doxotoronun
ma safaare kita watte ke yi. A
ma sere su raga a kaman ga yille
sahana. Watte ke da doxotoronun
lasama. Harisa tuwaanon do a safaaren muurunden wa me yi. Watte ke ra wa siino
ɲeri ma tanmu kudene an faten di. Ken falle watte ke na ri bange, watunten
na kara. A watti funcen ga na foren bonondi, an do sahan fate. A kaman na ɲa watte su
jaatigi ya ken di. Watte ke wa ɲaana soro yogonu da texuye yi, a wa
ɲaana yogonu xa da nuxudunwure ma furunfuncun (puje) na bogu yogonu raqen
di. SIDA na seren karini fonne fonne ya. SIDA ni watte ya yi a ga bangene
sigira baanen ŋa, a ga na bange xa, a tan jewen ya ni.
Maali
noxon di yere, SIDA wari debe gabe yi. A nan gaba sangaanon ya yi siri. SIDA wa
jetini (janbene) moxonu sikki di.
Moxo
fana:
Yugon
ra wa watte ke jetini (janbene) yaxaren
ŋa ti saqalenmaaxun ŋa. SIDA watti funcen ra wa suufunun su bonondini
na a ɲi watten ma bange fina. A ro falle faten di, a ra wa siino segi ma siino tanmi
ɲaana kudene. A ra wa watte ke jetini (janbene) sere sahanten ŋa.
Yugu yaxinten do yaxarin tana ga na soxu a watti funcen ga yaxare be yi, ken
yugo wa watte ke kitana ken yaxare yi, a xa na ri watti funcen kiɲa a
yinme yaqen ŋa kan noxon di.
Moxo
fillandi:
Watte ke ga na ɲi yaxarin nuxunten ŋa, a renmen do watte ke wa
saarene. Ken renme wuyun gille fe bawo a wa kalla fane.
Moxo sikkandi:
Watte ke ra wa kitene ti foren xa yi. Pingundi bunne be ga na SIDA gumen
pingu, nan yille sere sahanten pingunu ti ken bunne baananne yi, sere sahante
ke xa wa watte ke kitana, laamun do soxondi mesellen xa na ken moxo ya di.
Watunte ke foren ga na wuti na a ro sere sahanten faten di, a xa wa watte ke
kitana. Sere su ra nta a tuunu ti watte ke wa an ŋa doxotoron ga ma an
foren segesege ya falle. Golliɲanyokke kontoyen saabu da, doxotoro gabe ra
nta SIDA watti funce ke walla foren di. Kaagume su nan xawa du tangana ke watte yi. Watti funce
ke ra wa ɲiini sere sahanten foren di a do a ga terene. Ken saabu da, beesu nan xawa
du tangana ke watte yi.